OMM Redaksiyası
“AnewZ” yazır ki, Braziliya Prezidenti Luiz İnasio Lula da Silva prezident seçkisinin ikinci turunda sağçı senator Flavio Bolsonarunu məğlub edərək daha dörd il vəzifədə qalmaq hüququ qazanıb. Seçki Braziliyada iqtisadi artımın yavaşladığı, dövlət borcunun yüksəldiyi və ailələrin maliyyə təzyiqinin artdığı, eyni zamanda məşğulluq və əməkhaqlarında irəliləyişin qeydə alındığı vaxt keçirilib.
Lula 2003–2006-cı illərdə ilk, 2007–2010-cu illərdə isə ikinci dəfə ölkəyə rəhbərlik edib. O, 2023-cü ilin yanvarında üçüncü prezidentlik dönəminə başlayıb; bu müddət 2026-cı ilin dekabrında başa çatır. Yeni müddətin 2027-ci ilin yanvarından 2030-cu ilin dekabrınadək davam etməsi nəzərdə tutulur.
İqtisadi göstəricilər qarşıdakı dövrün əsas sınağını ortaya qoyur: yaşayış səviyyəsindəki irəliləyişləri qorumaq və Braziliyanın maliyyə vəziyyətinə inamı bərpa etmək.
İqtisadi artım və məşğulluq
Braziliya Coğrafiya və Statistika İnstitutunun (IBGE) məlumatına əsasən, ölkə iqtisadiyyatı 2024-cü ildə 3,4 faiz, 2025-ci ildə isə 2,3 faiz artıb. Artım tempinin zəifləməsi hökumətin gəlirlərini məhdudlaşdıra və şirkətlərin genişlənməsini çətinləşdirə bilər.
Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) oktyabr ayına aid iqtisadi proqnozunda artımın 2026-cı ildə 2,2 faiz, 2027-ci ildə isə 1,9 faiz olacağı bildirilir. “Fitch” reytinq agentliyi daha bədbin proqnoz verərək, borclanma xərclərinin istehlak və investisiyaları məhdudlaşdırması fonunda gələn il iqtisadi artımın cəmi 1,4 faiz təşkil edəcəyini gözləyir.
BVF-nin proqnozuna görə, Latın Amerikası və Karib hövzəsi 2027-ci ildə ümumilikdə 2,5 faiz böyüyəcək. Argentina üçün 3,5 faiz, Çili üçün 2,6 faiz, Kolumbiya üçün 2,3 faiz artım gözlənilir. Meksikanın iqtisadiyyatının isə Braziliya ilə eyni templə böyüyəcəyi proqnozlaşdırılır.
Əmək bazarında mənzərə daha müsbətdir. IBGE-nin məlumatına görə, 2025-ci ildə işsizlik orta hesabla 5,6 faiz olub. Bu, 2012-ci ildə başlayan hazırkı statistik seriyada ən aşağı illik göstəricidir. Məşğul əhalinin sayı 2025-ci ildə rekord həddə — 103 milyon nəfərə çatıb; bu, 14 yaş və yuxarı əhalinin 59,1 faizini təşkil edib.
Məşğulluq və gəlirlərdəki irəliləyişlər Lulanın iqtisadi göstəricilərini gücləndirsə də, yaşayış xərcləri ilə bağlı narahatlıqlar qalır. Güclü əmək bazarı borcalanları bahalaşan ödənişlərdən qorumayıb.
Borc, faiz və vergi dəyişiklikləri
Braziliya Mərkəzi Bankı sentyabrda əsas faiz dərəcəsi olan “Selic”i 13,75 faiz səviyyəsində müəyyən edib. Bu göstərici ipoteka, biznes kreditləri və istehlak kreditlərinin dəyərinə təsir edir. Yüksək faiz inflyasiyanı cilovlamaq üçün xərcləmələri azalda bilər, lakin borclu ailələrin sərəncamında qalan gəliri də aşağı salır və şirkətləri investisiya qərarlarında daha ehtiyatlı olmağa vadar edir.
“Fitch” özəl sektorun borc xidmətinə düşən yükünün son 20 ilin ən yüksək həddinə çatdığını bildirir. Bu, məşğulluq güclü qalsa belə, bahalı kreditlərin iqtisadiyyatı zəiflədə biləcəyini göstərir.
“Reuters”in məlumatına görə, Braziliyanın ümumi dövlət borcu 2026-cı ildə iqtisadi məhsulun 82 faizini keçib. Lula 2023-cü ilin yanvarında hakimiyyətə qayıdandan bəri bu göstərici 10 faiz bəndindən çox artıb. Başqa sözlə, dövlətin borcu bir ildə iqtisadiyyatın istehsal etdiyi məhsulun beşdə dördündən artıqdır.
“Reuters”in büdcə rəqəmləri təhlilinə əsasən, Braziliyanın 2026-cı il federal büdcəsində ilkin xərclərin təxminən 92 faizi məcburi xərclər kimi təsnif edilir. Bu isə hökumətin mövcud öhdəlikləri dəyişmədən sərbəst şəkildə yönəldə biləcəyi vəsaiti 8 faizdən aşağı salır.
Lula sosial proqramları qorumağa və minimum əməkhaqqını inflyasiyadan daha sürətlə artırmağa söz verib. Bu vədlər xərclərə nəzarəti çətinləşdirə bilər; əməkhaqqı artımları pensiya xərclərinə də təsir edir.
2023-cü ildə təsdiqlənən istehlak vergisi islahatının tətbiqinə 2027-ci ilin yanvarında başlanmalıdır. Dəyişiklik üst-üstə düşən vergi sistemini sadələşdirməyi və şirkətlərin inzibati yükünü azaltmağı hədəfləyir. Hökumət yekun vergi dərəcəsini hələ açıqlamayıb. “Reuters”in yazdığına görə, müstəqil qiymətləndirmələr bu göstəricini 28 faizə yaxın hesab edir.
Yekun dərəcənin açıqlanmaması şirkətlərin əsas vergi göstəricisi dəqiqləşmədən böyük keçidə hazırlaşmasına səbəb olur. Sağçıların üstünlük təşkil etdiyi Konqresdə əlavə qanunvericilik təşəbbüslərinin qəbulu da çətinləşə bilər.
ABŞ-la ticarət və siyasi maneələr
ABŞ-la ticarət Braziliya üçün həm ixrac imkanları, həm də Vaşinqtonun siyasətindəki qeyri-müəyyənliklə bağlı sınaq yaradır. Ağ Evin bəyanatına əsasən, ABŞ Prezidenti Donald Tramp avqustda aşağı tarifli kvota çərçivəsində əlavə 300 min metrik ton yağsız mal əti idxalına icazə verib. Müvəqqəti tədbir sentyabrdan noyabradək qüvvədədir və ABŞ istehlakçıları üçün mal əti xərclərini azaltmağa yönəlib.
Bu qərar Braziliya tədarükçülərinə ABŞ bazarına daha asan çıxış imkanı yarada bilər, lakin güzəşt yalnız Braziliyaya aid deyil və ölkənin ixrac edəcəyi konkret həcmə təminat vermir. Ucuz idxalın daxili qiymətlərə təzyiq göstərə biləcəyindən ehtiyatlanan ABŞ maldarları qərarı tənqid ediblər. Bu hadisə xarici ticarət siyasətindəki dəyişikliklərin daxili istehsal dəyişmədən də ixrac imkanlarına təsir edə biləcəyini göstərir.
“Reuters”in məlumatına görə, Lulanın yeni prezidentlik dönəmi Bolsonarunun sağçı Liberal Partiyası və müttəfiqlərinin çoxluğa sahib olacağı gözlənilən Konqreslə yanaşı keçəcək. Bu vəziyyət xərclər islahatları üzrə razılaşma əldə etməyi, vergi güzəştlərinə yenidən baxmağı və vacib təyinatları təsdiqlətməyi çətinləşdirə bilər.
Lulanın qarşısında həm maliyyə, həm də siyasi vəzifə dayanır: işçilərə və aztəminatlı ailələrə dəstəyi qorumaq, eyni zamanda hökumətin öhdəliklərini nəzarətdə saxlaya biləcəyinə investorları inandırmaq. Seçkidə ölkəyə kimin rəhbərlik edəcəyi müəyyənləşib; son illərin iqtisadi irəliləyişlərinin davam edib-etməyəcəyi isə əsas sınaq olaraq qalır.
