OMM Redaksiyası
ABŞ, Yaponiya, Avstraliya və Hindistanın xarici işlər nazirləri oktyabrın 31-də ABŞ-ın Atlanta şəhərində keçirilən “Quad” görüşündə ixrac məhdudiyyətləri və iqtisadi təzyiq barədə narahatlıqlarını ifadə ediblər. AnewZ-in məlumatına görə, nazirlərin birgə bəyanatında Çinin adı çəkilməsə də, görüş Pekinin kritik mineralların ixracına məhdudiyyətlərindən sonra keçirilib.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) məlumatına görə, Çinin əvvəlki nəzarət tədbirləri bəzi istehsalçıları istehsalı azaltmağa məcbur edib. Bu tədbirlər Çin və Avropa bazarları arasında kəskin qiymət fərqləri ilə də üst-üstə düşüb.
IEA hesablayıb ki, Çinin nadir torpaq elementlərinin ixracına dair genişləndirilmiş nəzarət tədbirləri tam tətbiq olunarsa, Çin xaricində illik 6,5 trilyon dollarlıq sənaye istehsalı riskə məruz qala bilər. Bu məbləğin 3 trilyon dollardan çoxu avtomobil sektorunun payına düşür. Hesablama mümkün təsirə məruz qalacaq istehsalın həcmini göstərir, faktiki iqtisadi itkiləri deyil.
İxrac nəzarəti istehsala və qiymətlərə təsir edir
IEA-nın “Global Critical Minerals Outlook 2026” hesabatına əsasən, Çinin 2025-ci ilin aprelində ağır nadir torpaq elementləri ilə əlaqəli yeddi kateqoriya materiala tətbiq etdiyi ixrac nəzarəti ölkə xaricindəki bəzi avtomobil istehsalçılarını istehsalı azaltmağa və ya müvəqqəti dayandırmağa vadar edib.
Agentlik gallium, disprozium və terbiumun Avropadakı qiymətlərinin Çinin daxili bazarındakı qiymətlərdən təxminən beş dəfə yüksək olduğunu, germaniumun isə təxminən üç dəfə baha başa gəldiyini bildirib. Bu fərqlər müxtəlif bazarlardan material əldə etməyin qiymətini göstərir, lakin fərqin nə qədərinin birbaşa ixrac məhdudiyyətlərindən qaynaqlandığını müəyyən etmir.
IEA ayrıca qiymətləndirməsində batareya istehsalı üçün yararlı qrafitin ticarətinin tam dayanmasının Çin xaricində illik 300 milyard dollardan çox sonrakı istehsalı riskə ata biləcəyini hesablayıb.
Çinin məhdudiyyətləri və noyabrın 10-u üçün son tarix
Pekin 2025-ci ilin aprelində orta və ağır nadir torpaq elementləri ilə əlaqəli yeddi kateqoriya məhsul üçün ixrac lisenziyası tələbi tətbiq edib. Çin 2025-ci il oktyabrın 9-da əlavə nəzarət tədbirləri elan edib. Onlara Çin nadir torpaq materiallarından və ya texnologiyalarından istifadə etməklə xaricdə istehsal olunan bəzi məhsullara dair məhdudiyyətlər də daxil olub.
Əlavə tədbirlər sonradan dayandırılıb. Çin Ticarət Nazirliyi 2026-cı ilin aprelində dayandırılmanın noyabrın 10-dək qüvvədə qalacağını təsdiqləyib. Nazirlik qaydalara uyğun mülki ixrac müraciətlərinin təsdiqlənə biləcəyini bildirib. Əvvəlki lisenziya nəzarətləri isə dayandırılma qərarı ilə avtomatik ləğv edilməyib.
Çin mineral emalında üstün mövqedədir
IEA-nın 2026-cı il hesabatına görə, Çin strateji mineralların bir neçəsinin emalında üstünlük təşkil edir və galliumun, eləcə də bəzi nadir torpaq materiallarının qlobal təchizatının 90 faizindən çoxunu təmin edir.
Agentliyin proqnozları dominant təchizatçılardan kənarda planlaşdırılan mədənçıxarma, emal və istehsal gücləri arasında fərq olduğunu göstərir. IEA-ya əsasən, 2035-ci ilədək coğrafi baxımdan şaxələndirilmiş bölgələrdə mövcud və elan edilmiş nadir torpaq emalı gücü gözlənilən hasilatın təxminən üçdə ikisinə çatacaq. Planlaşdırılan maqnit istehsalı isə gözlənilən hasilatın yalnız üçdə birini əhatə edəcək.
Bu rəqəmlər mədənçıxarmanın artırılmasının mövcud təchizat zəncirlərini əvəzləmək üçün yetərli emal və istehsal gücü yaratmayacağını göstərir.
“Quad” ölkələri təchizat zəncirləri üzrə tədbirlər razılaşdırıb
Oktyabrın 31-də keçirilən görüşdə ABŞ dövlət katibi Marko Rubio, Yaponiyanın xarici işlər naziri Toşimitsu Motegi, Avstraliyanın xarici işlər naziri Penni Vonq və Hindistanın xarici işlər naziri Subrahmanyam Caishankar dörd ölkənin şirkət və hökumət rəsmilərini birləşdirəcək biznes forumu yaratmaq barədə razılığa gəliblər.
Birgə bəyanata görə, nazirlər yarımkeçirici təchizat zəncirlərindəki zəif nöqtələri müəyyənləşdirməyi də razılaşdırıb, Hind-Sakit okean regionunda etibarlı və qabaqcıl süni intellekt texnologiyalarına texniki və maliyyə dəstəyi üçün 85 milyon dollardan çox vəsait ayıracaqlarını bildiriblər.
Görüşdən sonra Rubio “Quad”ın Çinə qarşı koalisiya olmadığını deyib. Bununla yanaşı, Reuters-in məlumatına görə, o, tənqidə səbəb olan davranışların dəfələrlə bir ölkə ilə əlaqələndirildiyini etiraf edib.
Görüş Çinin dayandırılmış ixrac tədbirləri ilə bağlı noyabrın 10-na müəyyən edilmiş son tarixdən əvvəl baş tutub. IEA istehsal fasilələrini və ciddi qiymət fərqlərini qeydə alsa da, məhdudiyyətlərin dünya iqtisadiyyatına vurduğu zərər üçün vahid rəqəm müəyyən etməyib. Agentliyin 6,5 trilyon dollarlıq hesablaması nəzarət tədbirləri tam tətbiq edilərsə, riskə məruz qala biləcək sənaye fəaliyyətinin miqyasını göstərir.
