OMM Redaksiyası
AnewZ-nin məlumatına görə, Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) liderləri 13-cü sammit üçün Ankarada toplaşıblar. Türkiyənin Azərbaycandan rotasiya qaydasında sədrliyi təhvil alacağı sammitdə üzv ölkələr iqtisadi, siyasi və müdafiə əlaqələrini dərinləşdirməyi müzakirə edəcəklər.
Görüşün gündəliyinə siyasi və iqtisadi əlaqələrin möhkəmləndirilməsi, müdafiə əməkdaşlığının genişləndirilməsi, Asiya ilə Avropa arasında nəqliyyat bağlantılarının yaxşılaşdırılması daxildir. Sammitdə təşkilatın yeni baş katibinin də təyin olunması nəzərdə tutulur.
“Türk əsri: dildə, düşüncədə və əməldə birlik” mövzusu altında keçirilən sammit Türkiyənin türk dövlətləri arasında əməkdaşlığı artırmaq və beynəlxalq arenada birgə mövqelərini gücləndirmək təşəbbüsünü əks etdirir.
Türkiyənin sədrliyi dövründə təşkilatın kadr və maliyyə imkanlarının yaxşılaşdırılması, türk əməkdaşlığı üzrə qurumlar arasında koordinasiyanın gücləndirilməsi prioritetlər sırasındadır. Türkiyənin hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının sədr müavini Kürşad Zorlu üzv ölkələr üçün ortaq muzey kartı, hava limanlarında birgə xidmət məntəqələri, ümumi elektron ticarət platforması və futbol sahəsində daha sıx əməkdaşlıq təkliflərinin də nəzərdən keçirildiyini bildirib.
Sammit Türkiyənin oktyabrın 29-da qeyd olunan 103-cü Respublika Günü ilə eyni vaxta təsadüf edir. Ankara, həmçinin 2026-cı il üçün Türk dünyasının turizm paytaxtı elan edilib.
Təşkilatın yaranması və sammit iştirakçıları
TDT 2009-cu ildə Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Türkiyənin Azərbaycanın Naxçıvan şəhərində Naxçıvan Sazişini imzalaması ilə yaradılıb. Saziş türkdilli ölkələr arasında siyasi, iqtisadi və mədəni əməkdaşlığın dərinləşdirilməsinin əsasını qoyub.
Türk dövlətlərinin liderləri bundan əvvəl də görüşsələr də, saziş ilk rəsmi təşkilatın yaradılmasına gətirib çıxarıb. Təşkilat əvvəlcə Türk Dilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurası adlanıb. Özbəkistan 2019-cu ildə üzv olub, təşkilat isə 2021-ci ildə indiki adını qəbul edib.
Hazırda TDT-nin beş tamhüquqlu üzvü var: Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkiyə və Özbəkistan. Macarıstan, Türkmənistan və Kipr müşahidəçi statusuna malikdir. Viktor Orbanın hökuməti dövründə, 2018-ci ildə Macarıstan müşahidəçi olub; həmin hökumət türk ölkələri ilə əlaqələri gücləndirməyə çalışırdı.
Ankara sammitində beş tamhüquqlu üzv ölkənin dördünün lideri iştirak edir. Azərbaycanı xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov təmsil edir. Görüşə Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev, Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev qatılıblar. Tədbirə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan ev sahibliyi edir.
Müşahidəçi Türkmənistanı Prezident Serdar Berdiməhəmmədov, Kipri isə xarici işlər naziri Tahsin Ertuğruloğlu təmsil edir. AnewZ Macarıstanın sammitdə kiminlə təmsil olunacağını dəqiqləşdirmək üçün ölkənin Xarici İşlər Nazirliyinə müraciət edib.
Ticarət, səfərlər və təhlükəsizlik əməkdaşlığı
Türkiyə türk dünyası ilə iqtisadi və siyasi əlaqələri dərinləşdirməyə çalışdığı üçün ticarətin artırılması əsas prioritetlərdəndir. Zorlunun istinad etdiyi rəqəmlərə əsasən, Türkiyənin digər dörd tamhüquqlu üzvə ixracı 2021-ci ildəki 6,2 milyard dollardan 2025-ci ildə 9,6 milyard dollara yüksəlib. İdxal isə 4,2 milyard dollardan 7,3 milyard dollara çatıb; ümumi ticarət dövriyyəsi təxminən 17 milyard dollar olub.
Türkiyənin həmin dörd ölkə arasında ən böyük ixrac bazarı Qazaxıstan olub: ixracın dəyəri 3,2 milyard dollar təşkil edib. Azərbaycan 3 milyard dollarla ikinci yerdə qərarlaşıb. Özbəkistana ixrac 2,1 milyard dollara, Qırğızıstana isə 1,3 milyard dollara çatıb.
Səfər məhdudiyyətlərinin yüngülləşdirilməsi də müzakirə olunan təkliflərdəndir. Zorlu oktyabrda rəsmilərin türk dövlətləri arasında pasport əvəzinə milli şəxsiyyət vəsiqələri ilə səfər imkanını araşdırdıqlarını deyib. O, Türkiyənin şimal-qərbində yerləşən Kocaeli vilayətində Türk Dünyası Gənclər Görüşündə “Şəxsiyyət vəsiqələrimizlə səyahət edə bilib-bilməyəcəyimizi görmək üçün zəmin yaratmağa və şərait formalaşdırmağa çalışırıq”, – deyə bildirib. Təklif hələ müzakirə olunur və rəsmi razılaşma əldə edilməyib.
Sammit təşkilatın regional təhlükəsizlik və müdafiə sahəsində gələcək rolu barədə müzakirələrin artdığı vaxt keçirilir. Azərbaycanın Prezidenti İlham Əliyev TDT-nin əvvəlki sammitində, Qəbələdə, üzv dövlətlər arasında müdafiə əməkdaşlığının gücləndirilməsinə çağırıb.
“Aydındır ki, təhlükəsizliyi təmin etmədən inkişaf mümkün deyil. Beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinin ciddi şəkildə pozulduğu bir vaxtda ölkələrimizin hərbi və müdafiə-texniki sahələrdə əməkdaşlığı mühüm amillərdən birinə çevrilir”, – İlham Əliyev deyib.
İlham Əliyev Ankara sammitində iştirak etmir; Azərbaycanı Ceyhun Bayramov təmsil edir. Rəcəb Tayyib Ərdoğan da kibertəhlükəsizlik və müdafiə sənayesində daha sıx əməkdaşlığın vacibliyini vurğulayıb.
Bununla belə, təşkilatın daha geniş geosiyasi rol alması bütün üzvlər tərəfindən dəstəklənmir. Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev TDT-nin geosiyasi bloka çevrilməsi fikrini rədd edib.
“Bizim üçün türk dünyasının birliyini gücləndirmək çox vacib və təxirəsalınmaz prioritetdir. Türk Dövlətləri Təşkilatı geosiyasi layihə və ya hərbi təşkilat deyil. O, qardaş ölkələr arasında ticarət, iqtisadiyyat, yüksək texnologiyalar, rəqəmsal sahə, mədəni və humanitar əməkdaşlığı gücləndirən unikal platformadır”, – Tokayev may ayında bildirib.
İlin əvvəlində hökumət dəyişikliyindən sonra Macarıstanın təşkilatla gələcək əlaqələri barədə də suallar yaranıb. Baş nazir Peter Magyar ölkənin xarici siyasətinin diqqətini Avropa İttifaqına yönəldib.
Təşkilatın gələcək istiqaməti ilə bağlı fərqli mövqelərə baxmayaraq, analitiklər Ankara sammitinin üzvlər arasında əməkdaşlığı möhkəmləndirəcəyini gözləyirlər. Bakıdakı Topçubaşov Mərkəzinin qeyri-rezident tədqiqatçısı Turan Qafarli sammitdə artan birlik hissinin önə çıxacağını deyib. Onun sözlərinə görə, bu, uzunmüddətli prosesdir və TDT beynəlxalq hadisələr qarşısında birgə fəaliyyət göstərmək imkanlarını inkişaf etdirən siyasi struktura çevrilir.
