OMM Redaksiyası
AnewZ-in rəy bölməsində dərc olunan təhlildə qeyd edilir ki, İraqın Kürdüstan Regionunda 20 oktyabr 2024-cü il parlament seçkilərindən təxminən iki il keçməsinə baxmayaraq, hələ də kabinet formalaşdırılmayıb. Kürdüstan Demokratik Partiyası (KDP) parlamentdəki 100 yerdən 39-nu, Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqı (PUK) isə 23-nü qazanıb. Bu nəticə tərəflərdən heç birinə təkbaşına hökumət qurmaq imkanı verməyib.
Rəqabətin davam etməsi parlamentin fəaliyyətini ləngidib və səlahiyyət müddəti başa çatan kabinetin fəaliyyətini uzadıb. Son danışıqlar razılaşmanın mümkün ola biləcəyinə işarə etsə də, yekun koalisiya sazişi və hökumətin nə vaxt formalaşdırılacağı açıqlanmayıb.
Müzakirə olunan çərçivəyə əsasən, regional prezident və baş nazir vəzifələrinin KDP-də qalması, vitse-vəzifələrin və parlament sədri postunun PUK-a verilməsi, eləcə də əsas nazirliklərin yenidən bölüşdürülməsi nəzərdə tutulur. PUK maliyyə və peşmərgə nazirliklərini, KDP isə neft və daxili işlər nazirliklərini istəyir. KDP rəsmiləri təkliflərin hələ müzakirə olunduğunu vurğulayıblar. PUK vitse-vəzifələrin yalnız ad bölgüsü ilə məhdudlaşmamasını, daha geniş səlahiyyətlərə malik olmasını da tələb edir.
İraqın mərhum prezidenti Cəlal Tələbani oğlu, baş nazirin müavini Qubad Tələbani bu payız razılaşma əldə olunacağına ümid etdiyini bildirib. Kürdüstan İslam Birliyinin rəsmisi isə KDP ilə PUK arasında məzmunlu görüşün noyabrda keçirilə biləcəyini deyib. Oktyabrın 14-də regional prezident Neçirvan Bərzani və ABŞ-ın baş konsulu Qvendolin “Vendi” Qrin danışıqların sürətləndirilməsinə çağırıblar. Bu siqnallar tərəflərin yenidən təmasa başladığını göstərsə də, fikir ayrılıqlarının aradan qalxdığı anlamına gəlmir.
Razılaşmaya mane olan amillər
Təhlildə bildirilir ki, peşmərgə qüvvələrinin birləşdirilməsi prosesinin 21 sentyabr 2026-cı ildə tamamlanması Kürdüstan Regional Hökumətinin (KRG) qurulması istiqamətində müsbət təkan yaradıb. Bununla belə, razılaşmaya mane olan bir sıra struktur problemlər qalır.
Birinci problem kabinetdəki yerlərin sayından daha genişdir: mübahisə KRG-yə, gəlirlərə və təhlükəsizlik qurumlarına faktiki nəzarətlə bağlıdır. KDP Ərbil və Duhokda, PUK isə Süleymaniyyə və Halabcada daha güclü mövqeyə malikdir. Partiyalarla əlaqəli paralel idarəetmə və kəşfiyyat strukturları real hakimiyyət bölgüsünü çətinləşdirir. Buna görə komandanlıq strukturlarının birləşdirilməsi nazirliklərin bölüşdürülməsi qədər əhəmiyyətlidir.
Koalisiya danışıqları daha geniş siyasi çərçivəyə də yayılıb. 15 yer qazanan Yeni Nəsil Hərəkatı (NGM) ilə PUK-un anlaşması sonuncunun danışıqlardakı mövqeyini gücləndirir. NGM-in gələcək kabinetdə iştirakı təmin edilməsə də, PUK ilə ittifaqı qüvvədə qalır. Koalisiya dağıldığı təqdirdə mübahisələrin həlli mexanizminin yaradılması və növbədənkənar seçkilərin keçirilməsi ilə bağlı əvvəlki təkliflər gələcək siyasi durğunluğun qarşısını ala bilər. Bunun üçün icrası təmin edilə bilən siyasi öhdəliklər tələb olunur. Yeni seçkilərlə bağlı təhdidlər və Süleymaniyyədə faktiki olaraq ayrıca idarəetməyə keçmək ehtimalı razılaşmanın baş tutmamasının mümkün nəticələrini göstərir.
Bağdad və regional aktorların təsiri
Bağdad da regiondakı siyasi razılaşmaya təsir göstərir. Dövlət qulluqçularının maaşları, federal büdcə köçürmələri, neft ixracı və mübahisəli ərazilərlə bağlı məsələlər kürdlərin vahid mövqedən çıxış etməsini əhəmiyyətli edir. PUK-un Nuri əl-Maliki və Hadi əl-Amiri də daxil olmaqla federal siyasətçilərlə əlaqələri onun Bağdadla təmaslarını göstərir. Lakin bu əlaqələr Bağdadın kabinetlə bağlı razılaşmada vasitəçilik etdiyini təsdiqləmir.
Türkiyə, İran və ABŞ-ın da sabit Kürdüstan administrasiyasında maraqları var, amma bu ölkələrin iki partiya ilə münasibətləri fərqlənir. Türkiyə üçün siyasi parçalanmanın uzanması, Ankaranın KDP ilə yaxın əlaqələrinə baxmayaraq, PKK-ya qarşı təhlükəsizlik əməkdaşlığını, sərhədyanı ticarəti və enerji tranzitini çətinləşdirir. İran tarixən PUK-la daha sıx əlaqələr saxlayıb, Vaşinqton isə institutların birliyini təşviq edib.
Təhlildə vurğulanır ki, işlək və geniş təmsilçiliyə malik kabinet Bağdad və qonşu dövlətlərlə münasibətləri daha yaxşı idarə edə bilər, lakin bu, xarici mübahisələri öz-özünə həll etməyəcək.
Ən konstruktiv nəticə parlamentin fəaliyyətə başlaması və vitse-vəzifələrin səlahiyyətlərinin dəqiq müəyyənləşdirilməsi ilə müşayiət olunan KDP–PUK koalisiyası ola bilər. Yalnız vəzifələrin bölüşdürülməsinə əsaslanan məhdud razılaşma formal hökuməti bərpa etsə də, institusional parçalanmanı aradan qaldırmaya bilər.
Digər ehtimal tərəflərin nazirliklər, təyinatlar və Yeni Nəsil Hərəkatı ilə ittifaq ətrafında mübahisələri davam etdirməsi nəticəsində danışıqların 2027-ci ilə qədər uzanmasıdır. Yeni seçkilər təzyiq vasitəsi kimi gündəmə gələ bilər, lakin bu, mövcud güc balansını mütləq dəyişməyəcək. Tərəqqinin əsas göstəriciləri parlament rəhbərliyinin işləməsi, ictimaiyyətə açıqlanan koalisiya sazişi, habelə təhlükəsizlik və maliyyə idarəçiliyinin birləşdirilməsi istiqamətində inandırıcı addımlar olacaq.
Təhlilin müəllifi BƏƏ-dəki TRENDS Araşdırma və Məsləhət Mərkəzinin baş tədqiqatçısı və strateji eksperti, Qahirə Universitetinin beynəlxalq münasibətlər üzrə professoru doktor Ayman əl-Dessukidir. AnewZ qeyd edir ki, rəy bölməsindəki fikirlər müəlliflərə məxsusdur və nəşrin rəsmi mövqeyini əks etdirmir.
