OMM Redaksiyası
BMT müstəntiqləri xaricdən davamlı silah, hərbi texnologiya və döyüşçü axınının Sudandakı müharibəni uzatdığını və şiddətləndirdiyini bildiriblər. Onlar münaqişənin coğrafi baxımdan genişləndiyini və mülki əhali üçün daha təhlükəli hala gəldiyini vurğulayıblar.
AnewZ-nin məlumatına görə, BMT-nin Sudan üzrə Müstəqil Beynəlxalq Faktaraşdırıcı Missiyasının üzvləri çərşənbə günü Nyu-Yorkdakı BMT qərargahında nəticələri təqdim edərək, silah embarqosunun genişləndirilməsi də daxil olmaqla, beynəlxalq fəaliyyətin gücləndirilməsinə çağırıblar.
Missiyanın sədri Məhəmməd Çande Othman bildirib ki, araşdırma xaricdən silah, hərbi texnologiya, logistika dəstəyi və xarici şəxsi heyətin ötürülməsinin münaqişəni davam etdirdiyinə və şiddətləndirdiyinə inanmaq üçün əsaslar yaradıb.
Onun sözlərinə görə, xarici aktorlar hər iki tərəfi təchiz edib və bu, onların hərbi əməliyyatları davam etdirməsinə kömək göstərir. Bunun nəticələri döyüş meydanında getdikcə daha aydın görünür.
Sudan ordusunu və yarımhərbi Çevik Dəstək Qüvvələrini (RSF) kimin silahlandırdığı barədə suala cavab verən Othman müstəntiqlərin silah və xarici döyüşçülərə təlim verən, sərhədlərarası şəbəkə aşkarladığını deyib. Şəbəkəyə Çad, Liviyanın cənub-şərqi, Somalinin Puntland bölgəsi və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərindəki şəxslər və qurumlar daxildir.
Othman mülki əhaliyə birbaşa təsirləri nəzərə alaraq, bu dövlətləri müvafiq öhdəliklərinə əməl olunmasına nəzarəti gücləndirməyə çağırdıqlarını bildirib. O, indiki mərhələdə araşdırmanın həmin dövlətlərin hökumətlərini ittiham etmədiyini vurğulayıb: sübutlar qonşu dövlətləri dövlət kimi bu işlə əlaqələndirmir, söhbət həmin ölkələrdəki şəxslər və qurumlardan gedir.
Missiya BƏƏ və Çadla əlaqə saxlayır, digər dövlətlərin ehtimal olunan roluna dair araşdırma isə davam edir. Çad ərazisinin müharibə tərəflərinə silah ötürmək üçün istifadə edildiyini təkzib edir. BƏƏ də RSF-ni silahlandırdığı barədə iddiaları dəfələrlə rədd edib.
Missiyanın üzvü Mona Rişmavi hər iki tərəfin və onların dəstəkçilərinin “56 milyon əhalisi olan ölkəni, mahiyyət etibarilə, məhv etdiyini” deyib. O, əvvəlki münaqişələrdə təqsirkarların məsuliyyətə cəlb edilməməsinin indiki zorakılığı artırdığını da qeyd edib.
Missiyanın hesabatında Sudanın mərkəzində yerləşən strateji Əl-Obeyd şəhərində mülki əhalinin ciddi təhlükə ilə üzləşdiyi bildirilib. Şəhərin bir hissəsi RSF qüvvələrinin mühasirəsində qalır.
Othman Əl-Obeyd və ətrafında vəziyyətin ağır olduğunu, vəhşiliklərin törədilməsi riskinin yüksək qaldığını söyləyib. Hesabata əsasən, RSF-ə aid edilən dron hücumları məktəblərə və köçkünlərin məskunlaşdığı ərazilərə ziyan vurub, səhiyyə xidmətlərinə, elektrik enerjisinə və suya çıxışı məhdudlaşdırıb.
Missiya, həmçinin Sudan Silahlı Qüvvələrinə bağlı təhlükəsizlik qüvvələrinin nəzarəti və özbaşına həbsləri artırdığını, bunun mülki azadlıqları daha da məhdudlaşdırdığını müəyyən edib.
Othman son döyüşlərin münaqişənin daha təhlükəli mərhələyə keçdiyini göstərdiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, Mavi Nil ştatında, Abyeydə və Sudan-Misir sərhədi yaxınlığında qeydə alınan hücumlar münaqişənin coğrafi əhatəsinin genişləndiyi, texnoloji baxımdan daha mürəkkəb və mülki əhali üçün getdikcə təhlükəli olduğu barədə xəbərdarlıqları təsdiqləyir.
BMT Təhlükəsizlik Şurası 2004-cü ildən Darfur üçün silah embarqosu tətbiq edir, lakin məhdudiyyət Sudan ərazisinin qalan hissəsini əhatə etmir. Şura embarqonun genişləndirilməsini sentyabrda və bu ayın əvvəlində qəbul etməyib.
Missiyanın üzvü Coy Noqozi Ezeyilo bildirib ki, hesabat nəzarət və özbaşına həbslərin vətəndaş cəmiyyətini müdafiəsiz qoyduğunu sənədləşdirir. Missiyanın vəzifəsi qadınlar, uşaqlar və köçkün ailələr də daxil olmaqla, Sudan mülki əhalisinin diqqətdən kənarda qalmamasını təmin etməkdir.
Ezeyilo müharibənin son dərəcə amansız olmasına baxmayaraq, layiq olduğu diqqəti görmədiyini və beynəlxalq ictimaiyyətin lazımi şəkildə reaksiya vermədiyini deyib. O, silah embarqosunun genişləndirilməsini dəstəklədiklərini bildirib.
Missiya Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin yurisdiksiyasının Sudanın bütün ərazisini əhatə etməsini də dəstəkləyir. Məhkəmənin hazırkı səlahiyyəti Təhlükəsizlik Şurasının 2005-ci ildə yalnız Darfurla bağlı qəbul etdiyi qərara əsaslanır.
Sudan ordusu ilə RSF arasında müharibə 2023-cü ilin aprelində iki qüvvənin birləşdirilməsi planı ilə bağlı fikir ayrılığının açıq toqquşmaya çevrilməsindən sonra başlayıb. On minlərlə insan öldürülüb, təxminən 13 milyon nəfər evindən didərgin düşüb. Bu, dünyada ən böyük köçkünlük böhranlarından biridir. Aclıq şəraiti yayılıb, yardım təşkilatları isə humanitar vəziyyətin pisləşməkdə davam etdiyini bildirirlər.
Missiyanın nəticələri embarqonun genişləndirilməsi məsələsində üzvləri fikir ayrılığı yaşayan Təhlükəsizlik Şurasına təzyiqi artırır. Müstəntiqlər xarici müdaxiləyə dair araşdırmaların davam etdiyini bildirirlər. Əlavə nəticələr hesabatda adı çəkilən dövlətlərin silah və döyüşçülərin ərazilərindən Sudana keçməsinin qarşısını almaq üçün addım atıb-atmayacağını yoxlaya bilər.
