OMM Redaksiyası
Dünya liderləri BMT Baş Assambleyasının Nyu-Yorkda keçiriləcək 81-ci sessiyasında bir araya gələcək. Sentyabrın 22-dən 28-dək davam edəcək yüksək səviyyəli müzakirələrə müharibələr, beynəlxalq gərginlik və süni intellektlə bağlı narahatlıqların damğasını vuracağı gözlənilir.
BMT-nin 193 üzv dövləti var. Müqəddəs Taxt-Tac və Fələstin Dövləti müşahidəçi qismində, eləcə də Avropa İttifaqı Baş Assambleyada çıxış edə bilər.
Çıxışların ardıcıllığı necə müəyyənləşdirilir?
Ənənəvi olaraq ilk çıxışı Braziliya, ardınca isə BMT-nin mənzil-qərargahına ev sahibliyi edən ABŞ edir. Sonrakı ardıcıllıq əsasən dövlətlərin statusu və müraciətlərin əvvəlcədən təqdim olunması prinsipi əsasında müəyyənləşdirilir.
Əvvəlcə dövlət başçıları, daha sonra dövlət başçılarının müavinləri, vəliəhdlər, hökumət rəhbərləri, nazirlər və nümayəndə heyətlərinin digər yüksək vəzifəli şəxsləri çıxış edir. Liderlərə könüllü olaraq 15 dəqiqəlik vaxt limiti tətbiq olunur. Bununla belə, bəzi tarixi çıxışlar bu müddəti əhəmiyyətli dərəcədə aşıb. BMT-nin məlumatına görə, 1960-cı ildə Kuba lideri Fidel Kastronun çıxışı təxminən 4 saat yarım, Liviya lideri Müəmmər Qəddafinin 2009-cu ildəki çıxışı isə 1 saat yarımdan çox davam edib.
Bu ilki sessiyanın mövzusu “Etimadın bərpası, transformasiyanın idarə edilməsi: hamı üçün nəticə verən Birləşmiş Millətlər Təşkilatı”dır.
İran, Ukrayna və Yaxın Şərq gündəmdə
İranın yeddi aydır davam edən ABŞ, İsrail və Tehran arasındakı müharibədən sonra sessiyanın əsas müzakirə mövzularından biri olacağı gözlənilir. İran Prezidenti Məsud Pezeşkianın çərşənbə günü Baş Assambleyada çıxış etməsi planlaşdırılır. ABŞ administrasiyası İran nümayəndə heyətinin daha azsaylı tərkibi üçün viza verib.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp, İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu və münaqişənin dayandırılması üçün vasitəçilik edən tərəflərin liderləri də Nyu-Yorkda olacaqlar. Bununla belə, diplomatlar dalana dirənmiş danışıqlarda ciddi irəliləyiş gözləmirlər.
Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski də çərşənbə günü Baş Assambleyada çıxış edəcək. ABŞ Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsini dayandırmaq üçün səylərini davam etdirir. Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrovun çıxışı isə şənbə gününə planlaşdırılıb. BMT Təhlükəsizlik Şurasının Ukrayna ilə bağlı yüksək səviyyəli iclas keçirəcəyi gözlənilir, lakin Rusiyanın veto hüququ qurumun fəaliyyət imkanlarını məhdudlaşdırır.
Süni intellekt və digər qlobal məsələlər
Sessiya süni intellekt sahəsində bir sıra aparıcı şirkət rəhbərlərinin daha güclü sistemlərin hazırlanmasının əlaqələndirilmiş şəkildə yavaşladılmasına çağırışından qısa müddət sonra keçirilir. Onlar bu texnologiyaların gələcəkdə nəzarətdən çıxmasının çətinləşə biləcəyi barədə xəbərdarlıq ediblər.
BMT-nin baş katibi Antonio Quterreş xəbərdarlıqların diqqətdən kənarda saxlanıla bilməyəcəyini bildirib və süni intellektin inkişafında ön sıralarda olan ölkələri “ümumi qoruyucu mexanizmlər” yaratmağa çağırıb. Təhlükəsizlik Şurasının həftə ərzində süni intellektlə bağlı qeyri-rəsmi iclas keçirə biləcəyi də bildirilir.
İsrail-Fələstin münaqişəsi də gündəmdə olacaq. Benyamin Netanyahunun cümə axşamı çıxış etməsi gözlənilir. Fələstin Prezidenti Mahmud Abbas isə ABŞ-ın ona viza verməyəcəyini açıqlamasından sonra toplantıya videobağlantı ilə qatılacaq. İki dövlətli həlli təşviq edən yüksək səviyyəli görüşün keçirilməsi nəzərdə tutulsa da, diplomatlar əhəmiyyətli irəliləyiş gözləmirlər.
Sudanda müharibə də əsas müzakirə mövzularından biri olacaq. Münaqişə nəticəsində 14 milyondan çox insan məcburi köçkünə çevrilib. Sudan ordusunun komandanı və dövlət başçısı general Əbdülfəttah əl-Burhanın cümə axşamı Baş Assambleyada çıxış etməsi planlaşdırılır.
İqlim dəyişiklikləri, xüsusilə kiçik ada dövlətləri və temperatur artımına daha həssas ölkələr üçün mühüm məsələ olaraq qalır. Müzakirələr dünya ölkələrinin istiləşməni 1,5 dərəcə Selsi ilə məhdudlaşdırmaq məqsədinə çatmaqda çətinlik çəkdiyi bir vaxtda keçirilir.
Baş Assambleya, həmçinin BMT-nin baş katibi Antonio Quterreşin 2026-cı il dekabrın 31-də başa çatacaq ikinci müddətinin varisini seçmək prosesinin başlanmasına təsadüf edir. Namizədi əvvəlcə BMT Təhlükəsizlik Şurası müəyyənləşdirməli, daha sonra 193 üzv dövlətin təmsil olunduğu Baş Assambleya seçki keçirməlidir. Bunun üçün Təhlükəsizlik Şurasının veto hüququna malik beş daimi üzvünün — Böyük Britaniya, Çin, Fransa, Rusiya və ABŞ-ın — razılığı tələb olunur.
