Afət Ziyadqızı
Antarktikanın dəniz buz örtüyündə son illər rekord səviyyədə azalma müşahidə olunur. Qitənin iqlim və dəniz ekosistemi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyan buz örtüyündə qeydə alınmış ən aşağı dörd göstəricinin hamısı son dörd il ərzində baş verib.
“Operativ Məlumat Mərkəzi-OMM” xəbər verir ki, Antarktikanın dəniz buzu peyklər vasitəsilə 1979-cu ildən izlənilir.
Bu ilin məlumatlarına görə, buz örtüyü sentyabrın 14-də 17,59 milyon kvadratkilometrlə maksimum həddə çatıb. Bu göstərici orta maksimum səviyyədən təxminən 1 milyon kvadratkilometr, başqa sözlə, İspaniyanın sahəsinin təxminən iki qatı qədər aşağıdır.
Kolorado Universitetinin Milli Qar və Buz Məlumat Mərkəzinin eksperti Uolt Meier bildirib ki, Antarktikanın dəniz buzu dövriyyəsinin bu mərhələsində dəyişkənlik yüksək olduğundan maksimum göstəricinin açıqlanmasına tələsmirlər. Bununla belə, o, sentyabrın 14-dən etibarən buz səviyyəsinin azaldığını və maksimum həddə çatıldığını düşündüyünü deyib.
Antarktikanın dəniz buzu yay aylarında əriyərək fevralda 2 milyon kvadratkilometrdən aşağı düşür, qış boyunca isə yenidən genişlənərək sentyabrda 17 milyon kvadratkilometrdən çox sahəni əhatə edir. Son illərdə həm qış, həm də yay aylarında aşağı göstəricilər üzrə rekordların qeydə alınması qlobal istiləşmənin buz itkisini sürətləndirdiyi ilə bağlı narahatlıqları artırıb.
Melburn şəhərindəki Monash Universitetinin Cənub Okeanı üzrə mütəxəssisi Ariaan Purich qeyd edib ki, son dörd qışın hamısında dəniz buzunun maksimum səviyyəsi rekord dərəcədə aşağı olub. Onun sözlərinə görə, bu, artıq birdəfəlik hadisə deyil və dəniz buzu əvvəlki kimi eyni okean sahəsini əhatə etmir.
Antarktika yarımadasında iyun ayında temperatur normadan 20 dərəcə yüksək olub. Alimlər buz olması gözlənilən ərazidə Fransa boyda açıq okean sahəsinin yarandığına diqqət çəkirlər.
Avqustun əvvəlində dəniz buzunun sabit şəkildə genişlənməsi gözlənilsə də, Sakit okeanın cənubundakı Amundsen dənizinin böyük hissəsində buz itkisi baş verib. Purich bu azalmanın tropik Sakit okeanda müşahidə olunan “El Nino” iqlim modeli ilə əlaqəli külək dəyişikliklərindən qaynaqlana biləcəyini bildirib.
Avstraliya Meteorologiya Bürosunun Antarktika şəraitini izləyən eksperti Fil Reid deyib ki, “El Nino” fırtına sistemlərinin Antarktika ətrafında hərəkət istiqamətini dəyişir. Bu isə bəzi fırtınaların eyni ərazidə qalaraq dəniz buzunu aşağıdan qarışdırmasına səbəb ola bilər.
Reidin sözlərinə görə, “El Nino” olmasa belə, oxşar vəziyyət yarana bilər. O bildirib ki, atmosferin təsiri olsa da, son nəticədə suyun temperaturu həlledici amildir: su daha isti olduqda dəniz buzunun sahəsi azalır.
Dəniz buzunun əriməsi birbaşa dəniz səviyyəsini yüksəltmir, çünki bu buz artıq suyun üzərində üzür. Lakin buz örtüyünün azalması buz şelflərini okeanın təsirlərinə daha çox məruz qoyaraq onları zəiflədə bilər.
Buz şelfləri buzlaqların və qitənin nəhəng buz təbəqəsinin okeana doğru hərəkətini ləngidir. Bu buz təbəqəsi okeana çatarsa, qlobal dəniz səviyyəsinin metrlərlə yüksəlməsi mümkündür.
Dəniz buzu qitənin qida zəncirinin əsas elementləri olan yosunlar və krillər üçün yaşayış mühiti yaradır. Buz örtüyünün qeyri-sabitliyi buzdan çoxalan və balalarını böyüdən imperator pinqvinləri də daxil olmaqla bir sıra növlər üçün əlavə risk yaradır.
Tasmaniya Universitetinin Antarktika dəniz buzu üzrə mütəxəssisi Uill Hobbs bildirib ki, buz örtüyü bu ayın əvvəlində maksimuma çatdıqdan sonra normadan daha sürətlə azalıb. Onun sözlərinə görə, daha bir aşağı göstəricili yay mövsümü buz şelflərinə təsirlərlə bağlı narahatlıqları ciddi şəkildə artıra bilər.
Hobbs qlobal iqlim sisteminin dəniz buzu itkisinə həssaslığının hələ də araşdırıldığını, lakin sistemin əvvəl düşünüldüyündən daha sürətlə dəyişdiyini vurğulayıb.
