OMM Redaksiyası
Azərbaycanda sadələşdirilmiş vergi kimlərə şamil olunur, vergi neçə faizdir, 200 min manatlıq dövriyyə həddi nə deməkdir və kimlər bu vergi rejimindən istifadə edə bilməz? Bu yazıda sahibkarlar üçün sadələşdirilmiş vergi ilə bağlı əsas qaydaları Vergi Məcəlləsinin XI fəslinə (maddə 218–221) əsasən sadə və anlaşıqlı formada təqdim edirik.
Sadələşdirilmiş vergi əsasən kiçik sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslərin tətbiq edə bildiyi vergi rejimlərindən biridir. Bu rejimdə vergi, bir sıra hallarda gəlirdən xərclər çıxılmadan əldə olunan ümumi hasilata tətbiq edilir.
Sadələşdirilmiş vergi nədir?
Sadələşdirilmiş vergi sahibkarın müəyyən edilmiş qaydalara uyğun olaraq əldə etdiyi ümumi hasilata və satışdankənar gəlirlərinə tətbiq edilən vergidir (maddə 219.1).
Ümumi qaydada sadələşdirilmiş verginin dərəcəsi 2 faizdir (maddə 220.1). Vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında 200 min manatdan artıq olan ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul şəxslər isə 8 faiz dərəcə ilə sadələşdirilmiş vergi ödəyə bilərlər. Bu şəxslərin əhaliyə xidmət üzrə nəzarət-kassa aparatına inteqrasiya edilmiş POS-terminal vasitəsilə nağdsız qəbul etdiyi ödənişlərə 1 yanvar 2026-cı ildən 3 il müddətinə 6 faiz dərəcə tətbiq olunur (maddə 220.1-1).
Məsələn, sadələşdirilmiş vergi ödəyicisinin hesabat dövründə 10 min manat ümumi hasilatı varsa və ona 2 faizlik dərəcə tətbiq edilirsə, ödənilməli vergi 200 manat təşkil edir.
Kimlər sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi ola bilər?
ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınmayan və ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200 min manat və ya daha az olan şəxslər sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olmaq hüququna malikdirlər (maddə 218.1.1).
Bundan başqa, dövriyyəsi 200 min manatdan artıq olan ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul şəxslər də sadələşdirilmiş vergi rejimini seçə bilərlər (maddə 218.1.2). Bu halda vergi dərəcəsi 8 faizdir, inteqrasiya edilmiş POS-terminal ödənişləri üzrə isə 6 faizdir.
Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olmaq hüququ olan şəxs hər il aprelin 20-dək uçotda olduğu vergi orqanına bəyannamə və ya bu hüquqdan istifadə etməyəcəyi barədə yazılı məlumat verir. Seçilmiş metod təqvim ilinin sonunadək dəyişdirilə bilməz. Məlumat verilmədikdə, əvvəlki ildə seçilmiş metod tətbiq edilir (maddə 218.2).
Dövriyyəsindən asılı olmayaraq aşağıdakı şəxslər sadələşdirilmiş verginin ödəyiciləridir (maddə 218.4):
- Azərbaycan ərazisində avtonəqliyyat vasitələri ilə sərnişin daşımalarını, o cümlədən taksi fəaliyyətini həyata keçirən şəxslər (beynəlxalq sərnişin daşımaları istisna olmaqla);
- idman mərc oyunlarının operatorları və satıcıları;
- lotereya təşkilatçıları və lotereya biletlərinin satıcıları;
- mülkiyyətində olan yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrini təqdim edən fiziki şəxslər;
- mülkiyyətində olan torpaq sahələrini təqdim edən fiziki şəxslər;
- Məcəllənin 220.10-cu maddəsində sadalanan fəaliyyətlərlə (toylarda aparıcılıq və çalğıçılıq, fərdi foto və video xidmətləri, bərbərlik, dərzilik, məişət cihazlarının təmiri və s.) işçi cəlb etmədən fərdi qaydada məşğul olan fiziki şəxslər.
Bu fəaliyyətlərin hər biri üçün vergitutma və hesablanma qaydası ümumi 2 faizlik rejimdən fərqlənir. Yük daşımaları 5 dekabr 2023-cü il tarixli 1033-VIQD nömrəli Qanunla bu siyahıdan çıxarılıb.
200 min manat dövriyyə həddi nə deməkdir?
Bu hədd sahibkarların ən çox diqqət etdiyi məsələlərdən biridir.
Əgər şəxs ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyatda deyilsə və ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200 min manatı keçmirsə, sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olmaq hüququndan istifadə edə bilər.
2026-cı ildən dövriyyə hesablanarkən pərakəndə ticarət və vergi orqanında uçotda olmayan şəxslərə (əhaliyə) göstərilən xidmətlər üzrə POS-terminal vasitəsilə nağdsız qəbul edilən ödənişlər 0,5 əmsalı ilə nəzərə alınır (maddə 218.1-1). Məsələn, POS-terminal ilə qəbul edilmiş 100 min manat həddin hesablanmasında 50 min manat kimi sayılır.
Fəaliyyət növü də nəzərə alınmalıdır. İctimai iaşə sahəsində dövriyyəsi 200 min manatdan artıq olan sahibkar sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olaraq qala bilər və bu halda 8 faiz dərəcə tətbiq edilir. Belə ödəyicinin son 12 tam təqvim ayında dövriyyəsi 100 min manatdan çox deyilsə və o, bu rejimdə ən azı 1 il işləyibsə, 2 faizlik rejimə və ya gəlir (mənfəət) vergisinə keçmək üçün istənilən vaxt müraciət edə bilər (maddə 218.2-1).
Sadələşdirilmiş verginin dərəcəsi neçə faizdir?
Əsas dərəcə 2 faizdir.
Yəni sahibkarın vergiyə cəlb olunan ümumi hasilatı 50 min manatdırsa:
50 000 × 2% = 1 000 manat
Bu zaman əsas məqam ondan ibarətdir ki, sadələşdirilmiş vergi mənfəətə deyil, ümumi hasilata tətbiq edilir. Başqa sözlə, sahibkarın xərcləri verginin hesablanması zamanı hasilatdan çıxılmır.
| Ödəyici | Dərəcə və ya məbləğ | Maddə |
|---|---|---|
| Ümumi qayda (dövriyyə 200 min manata qədər) | ümumi hasilatın 2 faizi | 220.1 |
| İctimai iaşə (dövriyyə 200 min manatdan çox) | 8 faiz; inteqrasiya edilmiş POS-terminal ödənişləri üzrə 6 faiz (2026–2028) | 220.1-1 |
| İdman mərc oyunlarının və lotereyaların operatoru | bilet satışından 6 faiz | 220.9, 220.9-1 |
| Mərc oyunlarının və lotereya biletlərinin satıcısı | alınan haqdan 4 faiz | 220.9, 220.9-1 |
| Taksi | hər avtomobil üçün ayda 9 manat × ərazi əmsalı | 220.5, 220.6 |
| Sərnişin daşınması (taksi istisna olmaqla) | hər oturacaq yeri üçün ayda 1,8 manat × ərazi əmsalı | 220.5, 220.6 |
| Yaşayış sahəsinin təqdim edilməsi | hər kvadratmetr üçün 15 manat × zona əmsalı | 220.8 |
| Torpaq sahəsinin təqdim edilməsi | hər kvadratmetr üçün 0,5 manat × zona əmsalı | 220.8 |
İctimai iaşədə 8 faiz
Dövriyyəsi ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında 200 min manatdan artıq olan ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul şəxs sadələşdirilmiş vergi rejimini seçərsə, 8 faiz dərəcə tətbiq olunur. Əhaliyə xidmət üzrə nəzarət-kassa aparatına inteqrasiya edilmiş POS-terminal vasitəsilə qəbul edilən nağdsız ödənişlərə isə 1 yanvar 2026-cı ildən 3 il müddətinə 6 faiz tətbiq edilir.
Məsələn:
30 000 × 8% = 2 400 manat
Həmin 30 min manatın 20 mini inteqrasiya edilmiş POS-terminal ilə ödənilibsə: 10 000 × 8% + 20 000 × 6% = 800 + 1 200 = 2 000 manat. Restoran, kafe və barlar üçün vergi yükünü layihə kalkulyatorunda hesablamaq olar.
Sadələşdirilmiş vergi necə və nə vaxt ödənilir?
Sadələşdirilmiş vergi üzrə hesabat dövrü rübdür (maddə 221.2).
Vergi ödəyicisi hesabat rübündən sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq həm bəyannaməni təqdim etməli, həm də hesablanmış vergini dövlət büdcəsinə ödəməlidir (maddə 221.3).
Məsələn, yanvar-mart aylarını əhatə edən birinci rüb üzrə sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsi və vergi ödənişi 20 aprelədək həyata keçirilməlidir.
Avtomobillə sərnişin daşıyanlar bu fəaliyyətə görə bəyannamə vermirlər. Onlar hər avtomobil üçün təqvim ayının sonunadək növbəti ay, rüb, yarımil və ya il üçün elektron qaydada "Fərqlənmə nişanı" almalıdırlar (maddə 221.4.5, 221.4.7).
Mikro sahibkarlıq subyekti olan fiziki şəxslər öz rüblük məcburi dövlət sosial sığorta haqqının 25 faizini 1 yanvar 2024-cü ildən 3 il müddətinə həmin rübün sadələşdirilmiş vergisindən çıxa bilərlər (maddə 221.1-1).
Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi hansı vergiləri ödəmir?
Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olan hüquqi şəxs ƏDV və mənfəət vergisinin, fiziki şəxs isə sahibkarlıq fəaliyyəti üzrə gəlir vergisi və ƏDV-nin ödəyicisi hesab edilmir (maddə 219.5).
Lakin bu, sahibkarın digər vergi və sosial öhdəliklərdən tamamilə azad olması demək deyil. Fəaliyyətin xarakterindən asılı olaraq digər ödənişlər və öhdəliklər yarana bilər.
Kimlər sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi ola bilməz?
Vergi Məcəlləsinin 218.5-ci maddəsində sadələşdirilmiş vergitutma sistemindən istifadə edə bilməyən şəxslərin siyahısı müəyyənləşdirilib.
Bunlara:
- aksizli və məcburi nişanlama ilə nişanlanmalı malları istehsal edən şəxslər;
- kredit təşkilatları, sığorta bazarının peşəkar iştirakçıları, investisiya fondları və onların idarəçiləri, qiymətli kağızlar bazarında lisenziyalaşdırılan şəxslər, lombardlar;
- qeyri-dövlət pensiya fondları;
- əmlakın icarəyə verilməsindən və royaltidən gəlir əldə edən şəxslər;
- təbii inhisar subyektləri;
- publik hüquqi şəxslər;
- ilin əvvəlinə əsas vəsaitlərinin qalıq dəyəri 1 milyon manatdan artıq olan şəxslər (ictimai iaşə ilə 200 min manatdan artıq dövriyyədə işləyənlər və 218.4-cü maddədəki şəxslər istisna olmaqla);
- rüb ərzində işçilərinin orta sayı 10 nəfərdən çox olan istehsal fəaliyyəti ilə məşğul şəxslər;
- topdansatış ticarəti ilə məşğul olan şəxslər;
- əhaliyə görülən işlər və göstərilən xidmətlərdən başqa işlər və xidmətlər göstərən şəxslər (taksi, sərnişin daşıması və 220.10-cu maddədəki fəaliyyətlər istisna olmaqla);
- qızıl, ondan hazırlanmış zərgərlik və digər məişət məmulatları, eləcə də almaz satan şəxslər;
- xəz-dəri məmulatları satan şəxslər;
- icbari sığorta müqavilələri üzrə xidmət göstərənlər istisna olmaqla, lisenziya tələb olunan fəaliyyətlə məşğul olan şəxslər daxildir.
Burada fəaliyyətin konkret növü və sahibkarın iş modelinin də əhəmiyyəti olduğundan, yalnız fəaliyyət sahəsinin adına əsaslanaraq vergi rejimi seçmək düzgün deyil.
Xidmət göstərən sahibkarlar üçün mühüm məqam
Xidmət və işlərin görülməsi ilə məşğul olan şəxslərin sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olub-olmaması ayrıca diqqət tələb edir.
Vergi ödəyicisi kimi uçotda olmayan şəxslərə, yəni əhaliyə xidmət göstərən şəxslər sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi ola bilərlər.
Əgər sahibkar həm əhaliyə, həm də hüquqi şəxslərə və vergi ödəyicisi kimi uçotda olan fiziki şəxslərə xidmət göstərirsə, rüb ərzində elektron qaimə-faktura ilə rəsmiləşdirilməli olan əməliyyatların həcmi bütün xidmət əməliyyatlarının 30 faizindən çox olmamalıdır. Xarici şirkətlərə və qeyri-rezident sahibkarlara invoys əsasında göstərilən xidmətlər də bu 30 faizə daxil edilir (maddə 218.6.2).
Pərakəndə və topdansatış fəaliyyəti
Pərakəndə satışla məşğul olan sahibkarın eyni zamanda topdansatış həyata keçirməsi də sadələşdirilmiş vergi hüququna təsir edə bilər.
Pərakəndə satışla yanaşı topdansatış fəaliyyəti həyata keçirən vergi ödəyicisi, elektron qaimə-faktura ilə rəsmiləşdirilməli əməliyyatların həcmi rüb ərzində ümumi ticarət əməliyyatlarının 30 faizindən çox olmadıqda sadələşdirilmiş vergi metodundan istifadə etmək hüququnu saxlayır (maddə 218.6.1). Bu şərt pozulduqda hüquq həmin rübdən sonrakı ayın 1-dən ləğv edilir (maddə 218.7).
Daşınma və taksi fəaliyyəti
Sərnişin daşımaları, o cümlədən taksi fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər üçün sadələşdirilmiş vergi dövriyyədən deyil, hər avtomobil üzrə sabit aylıq məbləğlə hesablanır (maddə 220.5–220.6):
| Ərazi | Əmsal | Taksi (ayda, bir avtomobil) | Digər sərnişin daşıması (ayda, bir oturacaq yeri) |
|---|---|---|---|
| Bakı (qəsəbə və kəndlər daxil) və Bakı ilə digər yaşayış məntəqələri arasında | 2,0 | 18 manat | 3,6 manat |
| Abşeron rayonu, Sumqayıt, Gəncə və onlarla digər məntəqələr arasında | 1,5 | 13,5 manat | 2,7 manat |
| Digər şəhər və rayonlar | 1,0 | 9 manat | 1,8 manat |
Buna görə taksi və sərnişindaşıma fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər ümumi dövriyyəyə 2 faiz tətbiq etməklə vergi hesablamamalıdırlar.
Yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinin satışı
Mülkiyyətində olan yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrini təqdim edən fiziki şəxslər üçün də xüsusi sadələşdirilmiş vergi qaydaları mövcuddur.
Bu kateqoriyada vergi hər kvadratmetr üçün 15 manat olmaqla hesablanır və əmlakın yerləşdiyi əraziyə görə əmsala vurulur (maddə 220.8): Bakıda zonadan asılı olaraq 1,2-dən 4,0-dək, Gəncə, Sumqayıt və Xırdalanda 1,5, Abşeron rayonunun qəsəbə və kəndlərində, Şirvan, Mingəçevir, Naxçıvan, Lənkəran, Yevlax, Şəki və Naftalanda 1,2, digər yerlərdə 0,3. Qeyri-yaşayış sahələri üçün hesablanmış məbləğə əlavə olaraq 1,5 əmsalı tətbiq edilir (maddə 220.8-1).
Bununla yanaşı, yaşayış sahələrinin təqdim edilməsi ilə bağlı müəyyən hallarda vergi azadolmaları da tətbiq edilir (aşağıda bax).
Torpaq satışı zamanı necə?
Mülkiyyətində olan torpaq sahəsini təqdim edən fiziki şəxslər də sadələşdirilmiş verginin ödəyicisidir (maddə 218.4.5).
Bu halda vergitutma obyekti təqdim edilən torpaq sahəsidir: hər kvadratmetr üçün 0,5 manat, ərazi əmsalı tətbiq edilməklə. Kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqlar üçün vergi torpaq vergisinin 2 misli məbləğində hesablanır və zona əmsalı tətbiq olunmur (maddə 220.8).
Vergi güzəştləri və azadolmalar
Vergi Məcəlləsinin 218-1-ci maddəsində müəyyən fəaliyyətlər və əməliyyatlar üçün sadələşdirilmiş vergidən azadolmalar nəzərdə tutulur.
Bunlara:
- kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçıları tərəfindən öz məhsullarının satışından əldə edilən hasilat (1 yanvar 2014-cü ildən 13 il müddətinə);
- qanunla müəyyən edilmiş hallarda dövlət büdcəsinə olan vergi borclarının silinməsindən əldə olunan gəlir;
- ƏDV ödəyicisi olmayan və dövriyyəsi 200 min manatadək olan rezident müəssisənin təsisçilərinə (səhmdarlarına) ödənilən dividendlər;
- fiziki şəxsin ən azı 3 təqvim ili yaşayış yeri üzrə qeydiyyatda olduğu yaşayış sahəsinin təqdim edilməsi;
- şəxsin mülkiyyətində yeganə yaşayış sahəsi olduqda və orada ən azı 3 il yaşadığını kommunal xidmət arayışları ilə təsdiq etdikdə həmin sahənin təqdim edilməsi;
- yaşayış sahəsinin 30 kvadratmetrədək olan hissəsi;
- ailə üzvlərindən alınan hədiyyə, maddi yardım və miras;
- ər-arvad arasında, eləcə də boşanma prosesində keçmiş ər-arvad arasında aktivlərin verilməsi;
- dövlət ehtiyacları üçün torpaqların alınması ilə bağlı ödənilən kompensasiyalar;
- lotereya biletlərinin agent qaydasında satışından əldə olunan gəlirlər;
- audiovizual media subyektləri istisna olmaqla, media subyektlərinin öz fəaliyyətindən gəlirləri (1 yanvar 2023-cü ildən 6 il müddətinə) daxildir.
Lakin bu güzəştlərin hər birinin ayrıca şərtləri var. Buna görə konkret əməliyyat üzrə güzəştin tətbiq edilib-edilmədiyini ayrıca yoxlamaq lazımdır.
Əsas qaydaları qısa şəkildə necə yadda saxlamaq olar?
| Göstərici | Mənası |
|---|---|
| 200 min manat | sadələşdirilmiş vergi hüququ üçün ardıcıl 12 ay üzrə dövriyyə həddi (218.1.1) |
| 0,5 əmsal | POS-terminal ödənişlərinin həddə hesablanma əmsalı (218.1-1) |
| 2 faiz | ümumi sadələşdirilmiş vergi dərəcəsi (220.1) |
| 8 və 6 faiz | dövriyyəsi 200 min manatdan artıq olan ictimai iaşə üçün; 6 faiz inteqrasiya edilmiş POS-terminal ödənişlərinə (220.1-1) |
| Rüb | sadələşdirilmiş vergi üzrə hesabat dövrü (221.2) |
| 20-si | rübdən sonrakı ayın 20-dək bəyannamə verilir və vergi ödənilir (221.3) |
| 20 aprel | illik metod seçimi barədə bəyannamə və ya məlumat (218.2) |
Yekun
Sadələşdirilmiş vergi sistemi sahibkar üçün vergi hesablanmasını nisbətən sadələşdirsə də, bu rejimin hər bir fəaliyyət sahəsinə eyni qaydada tətbiq edilməsi mümkün deyil. Dövriyyənin həcmi ilə yanaşı, sahibkarın fəaliyyət növü, müştərilərinin kimliyi, satış formasının pərakəndə və ya topdansatış olması, işçi sayı və digər meyarlar da nəzərə alınmalıdır.
200 min manatlıq həddin keçilməsi bütün sahibkarların sadələşdirilmiş vergi rejimindən çıxması anlamına gəlmir. İctimai iaşə fəaliyyəti üçün qanunvericilik ayrıca seçim imkanı nəzərdə tutur. 2026-cı ildən POS-terminal ödənişləri dövriyyə həddinin hesablanmasında 0,5 əmsalı ilə nəzərə alınır, ictimai iaşədə isə belə ödənişlərə 6 faiz dərəcə tətbiq edilir.
Yoxlanılıb: 14 oktyabr 2026.
