OMM Redaksiyası
Polşada məhkəmə müstəqilliyi və Konstitusiya Tribunalına nəzarətlə bağlı uzunmüddətli mübahisə cümə günü kəskinləşib. Ölkənin ali məhkəmə qurumunun rəhbərinin vəzifəsindən kənarlaşdırılmasından sonra Prezident Karol Navrotski xarici səfərini yarımçıq saxlayaraq Varşavaya qayıdıb.
AnewZ-nin məlumatına görə, qarşıdurmanın mərkəzində son on ildə Polşanın avropayönlü hökuməti ilə ölkəni əvvəllər idarə etmiş mühafizəkar siyasi qüvvələr arasında mübarizənin əsas meydanlarından biri olan Konstitusiya Tribunalı dayanır.
Tribunalın ən uzun müddət xidmət etmiş hakimi Anna Korvin-Piotrovska qurumun sədri Boqdan Şventsovskinin səlahiyyətlərini dayandırdığını və müvəqqəti rəhbərliyi üzərinə götürdüyünü elan edib. Ədliyyə nazirinin keçmiş müavini olan Şventsovski millətçi Hüquq və Ədalət Partiyasının (PiS) müttəfiqi kimi tanınır.
Qərar siyasi reaksiyalara səbəb olub. Varşavada tribunal binasının qarşısına yüzlərlə nümayişçi toplaşıb, etirazçıların əraziyə daxil olmasının qarşısını almaq və təhlükəsizliyi təmin etmək üçün asayiş polisi cəlb edilib.
Prezident səfərini yarımçıq saxlayıb
PiS-in dəstəklədiyi Prezident Navrotski Seneqala planlaşdırılan səfərini dayandırıb və təyyarəsinə Polşaya qayıtmaq göstərişi verib.
“Belə bir anda prezident Polşada olmalıdır. Seneqala uçuşumu yarımçıq saxlayıram. Geri qayıdıram”, – Navrotski sosial şəbəkədə yazıb.
Bu qarşıdurma Donald Tuskun koalisiyasının 2023-cü ildə hakimiyyətə qayıtmasından sonra yaranan ən ciddi konstitusiya mübahisələrindən biri kimi qiymətləndirilir.
Hökumət təqib üçün toxunulmazlığın ləğvini istəyir
Cümə günü daha əvvəl ədliyyə naziri Valdemar Jurek Şventsovski və tribunal sədrinin müavini Bartlomey Soxanskinin hüquqi toxunulmazlığının ləğvi üçün müraciət etdiyini bildirib. Məqsəd onların barəsində cinayət ittihamları irəli sürülməsidir.
Hökumət irəli sürülməsi nəzərdə tutulan ittihamların təfərrüatlarını açıqlamayıb. Bu addım PiS hökumətləri dövründə Polşanın məhkəmə sistemində edilmiş dəyişiklikləri geri çevirmək səylərinin bir hissəsidir.
Tusk hökumətin mövqeyini müdafiə edərək, illərlə davam edən mübahisələrdən sonra məhkəmə müstəqilliyini bərpa etmək üçün qəti tədbirlərin vacib olduğunu deyib.
“Hüququn aliliyini bərpa etmək bizim borcumuzdur. Hüquq və Ədalətin illərlə davam edən qanunsuzluqlarından sonra bu, çətin, bəzən ağrılı prosesdir və qətiyyətli addımlar tələb edir. Başqa yol yoxdur”, – o, “X” sosial şəbəkəsində yazıb.
Tribunal isə bəyanat yayaraq Şventsovski ilə Soxanskinin qurumun qanuni rəhbərləri olaraq qaldığını iddia edib və hökuməti onun fəaliyyətinə qanunsuz müdaxilədə ittiham edib.
“Bu hərəkətlərdə iştirak edən bütün şəxslər dövlət çevrilişi cinayəti törədirlər”, – Konstitusiya Tribunalı bildirib.
Tribunalın ittihamını cümə axşamı binanın qarşısında toplaşan tərəfdarlara müraciət edən müxalifət siyasətçiləri də səsləndiriblər.
Mövcud qarşıdurmanın kökləri 2015-ci ilə gedib çıxır. Həmin il hakimiyyətə gələn PiS əvvəlki parlamentin artıq qanuni qaydada doldurduğu vəzifələrə hakimlər təyin etməyə çalışıb. Partiya sonradan Konstitusiya Tribunalında çoxluq əldə edərək qurumu Polşada demokratik standartlar və məhkəmə müstəqilliyi ilə bağlı geniş mübahisənin əsas meydanlarından birinə çevirib.
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi və Avropa İttifaqı Ədalət Məhkəməsi bəzi hakimlərin düzgün təyin edilmədiyi barədə qərarlar çıxarıb və tribunalın artıq müstəqil, qərəzsiz məhkəmə sayıla bilməyəcəyi qənaətinə gəlib. Bu qərarlar Tusk hökumətinin hakimiyyətə qayıdandan sonra məhkəmə islahatlarının zəruri olduğu barədə mövqeyinin əsasını təşkil edib.
Hökumət Avropa məhkəmələrinin qərarlarına istinad edərək tribunalın bəzi qərarlarını dərc etməkdən imtina edib.
Tusk hökuməti məhkəmə müstəqilliyini bərpa edəcəyinə söz versə də, PiS dövründə edilən bir çox dəyişikliyi aradan qaldırmaqda çətinlik çəkib. Səbəblərdən biri prezidentlik institutunun rolu olub: həm Navrotski, həm də onun sələfi Andjey Duda əsas islahatların qarşısını almaq və ya onları gecikdirmək üçün prezident səlahiyyətlərindən istifadə edib.
Navrotski bu ilin əvvəlində parlamentin seçdiyi bir neçə hakimin andını qəbul etməkdən imtina edib. O, seçim prosesində hüquqi nöqsanlar olduğunu bildirib. Şventsovski isə hazırkı parlament çoxluğunun seçdiyi hakimləri tribunalda vəzifəyə buraxmayıb.
Ötən ay parlament Tuskla siyasi müttəfiq olan Matsyei Berekı tribunala təyin edib. Tənqidçilər bu addımın hökumətin məhkəmə sistemini siyasiləşdirməmək məqsədi ilə ziddiyyət təşkil etdiyini deyiblər.
Mübahisə PiS dövründəki məhkəmə islahatlarının qatı tənqidçiləri olan bəzi hüquq ekspertlərinin də narazılığına səbəb olub. Hüquq professoru, PiS-in məhkəmə dəyişikliklərini tənqid edən Marsin Matçak son kənarlaşdırmanın hüquqi əsası olmadığını bildirib.
“Mənim fikrimcə, bu gün Konstitusiya Məhkəməsində baş verənlər qurumu və hüququn aliliyi məsələsini iyirmi il müddətinə dəfn edir”, – Matçak sosial şəbəkədə yazıb.
O, ölkənin ən yüksək konstitusiya məhkəməsini əhatəyə alan silahlı polislərin görüntülərinin Polşanın hüquq institutlarına uzun illər zərər verə biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib.
Qarşıdurma gələn il keçirilməsi nəzərdə tutulan parlament seçkiləri ərəfəsində baş verir. Tusk hökuməti həm islahatların daha sürətli aparılmasını istəyən tərəfdarlarının, həm də onu dövlət institutlarını siyasiləşdirməkdə ittiham edən rəqiblərinin tənqidi ilə üzləşir.
Polşanın Konstitusiya Tribunalı siyasi və konstitusiya mübarizəsinin mərkəzində qalır. Münaqişənin həllinə dair yaxın perspektiv görünmür və hər iki tərəf demokratiyanı və hüququn aliliyini müdafiə etdiyini bildirir.
