OMM Redaksiyası
Süni intellekt sistemlərinin işləməsi böyük həcmdə elektrik enerjisi tələb edir. Texnologiya şirkətləri artan tələbatı qarşılamaq üçün kifayət qədər enerji tapmaqda çətinlik çəkərkən, İlon Mask məlumat mərkəzlərini Yer üzündə deyil, Günəş işığının fasiləsiz olduğu orbitdə qurmağı təklif edir.
İdeya müzakirələrdən tənzimləyici qurumlara təqdim edilən müraciətlər mərhələsinə keçib. Bununla belə, ekspertlərin çoxu orbitdəki mərkəzlərin Maskın irəli sürdüyü müddətdə yaradılacağına və rəqabətədavamlı qiymətə başa gələcəyinə şübhə ilə yanaşır.
Orbitdə məlumat mərkəzləri necə işləyə bilər?
Mask yanvarda Davosda keçirilən Dünya İqtisadi Forumunda “BlackRock”un baş icraçı direktoru Larri Finklə birgə çıxış edərkən süni intellekt sahəsində əsas məhdudiyyətin artıq çiplər deyil, enerji olduğunu deyib. Forumun məlumatına görə, o, orbitdə Günəş enerjisi ilə işləyən süni intellekt mərkəzlərinin bir neçə il ərzində iqtisadi baxımdan səmərəli ola biləcəyini bildirib. “pv magazine” onun bu müddəti iki-üç il kimi göstərdiyini yazıb.
Bir neçə gün sonra “SpaceX” ABŞ tənzimləyici qurumlarına bir milyona qədər peyk buraxmaq üçün müraciət edib. BBC-nin məlumatına görə, müraciətdə orbitdəki məlumat mərkəzləri süni intellekt hesablamalarına artan tələbatı ödəməyin ən ucuz və enerji baxımından səmərəli yolu kimi təqdim olunub. “Reuters” şirkətin bu məqsəd üçün Günəş enerjisi ilə işləyən peyklərə icazə almağa çalışdığını bildirib. Agentlik daha sonra “SpaceX” ilə Maskın süni intellekt şirkəti “xAI”nin birləşməsini kosmosda məlumat mərkəzlərinə edilən sərmayə kimi təsvir edib.
“Reuters”in “SpaceX” mühəndisi İan Dalın hazırladığı layihə təsvirinə istinadən verdiyi məlumata əsasən, Mask iyunda süni intellekt peyklərində əsasən mövcud texnologiyalardan istifadə ediləcəyini deyib.
Orbitin üstünlükləri və iqtisadi эргэлзээ
Maskın əsaslandırmasına görə, düzgün orbitdə Günəş panelləri demək olar ki, daim işıq altında qalır: orada gecə, bulud örtüyü, həmçinin atmosferin yaratdığı bəzi maneələr yoxdur. Onun sözсүгээр, kosmosdakı panel Yer üzүндөгү панелден təxminən beş dəfə çox enerji istehsal edə bilər. Mask sentyabrın 29-da Vaşinqtonda keçirilən tədbirdə Yer üzündə Günəş panellərinin nominal gücünün adətən beşdə biri ilə səkkizdə biri arasında enerji verdiyini, yerüstü sistemlər üçün isə böyük batareyalara ehtiyac olduğunu deyib. O, kosmosu “həmişə günəşli” adlandırıb.
Digər mümkün üstünlük soyutmadır. Çiplər istilik yaradır və Yer üzündəki məlumat mərkəzlərinin soyudulması ciddi xərc tələb edir. Mask kosmosun fon temperaturunun təxminən üç kelvin, yəni mənfi 270 dərəcə Selsi olduğunu xatırladaraq istiliyin şüalanma ilə uzaqlaşdırılmasının çox ucuz başa gələcəyini irəli sürüb.
Avadanlığın orbitə çıxarılması da mühüm amildir. Mask “SpaceX”in “Starship” raketinin tam təkrar istifadəsinin orbitə çıxış xərcini 100 dəfə azalda biləcəyini deyib. Həmin Vaşinqton tədbirində o, “Starship”in gələn ildən həftədə ən azı bir dəfə uçmasını gözlədiyini bildirib. Mask həmçinin “SpaceX” və “Tesla”nın ildə 200 giqavatlıq Günəş enerjisi istehsalına çatmasını istədiyini, uzunmüddətli hədəfin isə ildə “yüzlərlə teravata” yüksəlmək olduğunu söyləyib.
NASA-nın Texnologiya, Siyasət və Strategiya Ofisinin 2024-cü il texniki-iqtisadi əsaslandırması orbitdə enerji toplanıb Yerə ötürülən iki iki-gigavatlıq layihəni araşdırıb. Tədqiqatda onların kilovat-saat başına xərcinin yerüstü bərpaolunan enerji mənbələrindən 12-80 dəfə yüksək ola biləcəyi və kosmosa çıxış pulsuz olsa belə rəqabətədavamlı olmayacağı bildirilib. Daha ucuz buraxılışlar, səmərəliliyi 50 faiz olan Günəş elementləri və elektrik mühərrikli daşınma birlikdə xərcləri təxminən 95 faiz azalda bilər.
Sonrakı hesablamalar da orbitdəki sistemlərin baha başa gələcəyinə işarə edir. “Latitude Media”nın sentyabrda ümumiləşdirdiyi təhlilə əsasən, “Bank of America” bir gigavatlıq orbital məlumat mərkəzinin xərcini təxminən 170 milyard dollar qiymətləndirib. Bu, yerüstü analoqunun xərcindən təxminən üç dəfə çoxdur. “Boston Consulting Group”un qənaətinə görə, buraxılış xərci hər kiloqram üçün təxminən 1 500 dollardan 100 dollara enməlidir.
Müstəqil tədqiqat şirkəti “SemiAnalysis” iyunda dərc etdiyi modeldə orbital hesablamaların hazırda Yer üzündəki hesablamalardan dörd dəfədən çox baha olduğunu bildirib. Şirkət xərclərin yalnız 2040-cı ilə yaxınlaşacağını gözləyir ki, bu da Maskın iki-üç illik proqnozundan xeyli gecdir.
Texniki maneələr və növbəti addımlar
İstilik kosmosun soyuq olmasına baxmayaraq, əsas mühəndislik problemlərindən biridir. Vakuum istiliyi ötürmək əvəzinə izolyasiya edir; buna görə kosmik aparat istiliyi yalnız şüalandırmaqla xaric edə bilər. “IEEE Spectrum” jurnalında dərc olunan hesablamaya görə, bir “Nvidia H100” çipinin 60 dərəcə Selsidə işləməsi üçün 1,4 kvadratmetr radiator, 40 kilovatlıq server rəfi üçün isə 80 kvadratmetr radiator lazım ola bilər. Bu, təxminən piklbol meydançasının sahəsinə bərabərdir. 100 meqavatlıq məlumat mərkəzi ən azı 2 500 belə radiator tələb edə bilər. “Mach33”ün təhlilinə əsasən, kifayət qədər Günəş paneli olan daha böyük peyklərdə radiatorlar ümumi kütlənin 10-20 faizini təşkil edə bilər.
Kosmik şüalar və yüklü hissəciklər yaddaşda bitlərin dəyişməsinə, çiplərin zədələnməsinə səbəb ola bilər. “IEEE Spectrum”un orbital hesablamalar üzərində çalışan bir startap barədə materialında bu, kosmos üçün hazırlanmayıb GPU-lar üçün əsas risklərdən biri kimi göstərilib. Yer üzündə nasaz avadanlığı dəyişmək mümkündür, orbitdə isə bu, adətən çətin və ya mümkün deyil. “Reuters” apreldə analitiklərin bu layihəni “Microsoft”un sonradan dayandırdığı sualtı məlumat mərkəzi təşəbbüsü ilə müqayisə etdiyini yazıb; həmin avadanlığın təmir və yenilənməsi mümkün olmayacaqdı.
“Forethought” beş il ərzində illik təxminən 9 faizlik nasazlıq ehtimalını əsas götürərək, orbital məlumat mərkəzinin hesablama gücünün ilkin səviyyədən təxminən 38 faiz aşağı düşə biləcəyini hesablayıb. Bu göstərici “Meta”nın məlumatlarına əsaslanır. Bununla belə, qurum orbitdəki real nasazlıq səviyyəsinin naməlum olduğunu və daha yüksək ola biləcəyini vurğulayır.
Bir milyona qədər peykdən ibarət şəbəkə orbitdə sıxlığı xeyli artıra bilər. “Science” jurnalının avqustda yazdığı modelləşdirmə tədqiqatında planlaşdırılan iri peyk şəbəkələrinin Kessler sindromu həddinə çata biləcəyi göstərilib. Bu ssenaridə kosmik tullantılar nəzarətsiz şəkildə çoxalaraq peyk şəbəkələrini dayanıqsız edə bilər. NASA astrofiziki Donald Kesslerin 1978-ci ildə irəli sürdüyü bu nəzəriyyə ilə bağlı “Science” “SpaceX”in bir milyon peyklik məlumat mərkəzi planını tullantıların mümkün əsas mənbələrindən biri kimi qeyd edib.
Gecikmə müddəti də tətbiqləri məhdudlaşdıra bilər. “IEEE Spectrum”a görə, yalnız bəzi iş yükləri onlarla millisaniyəlik gecikməyə dözə bilər. Buna görə orbital hesablama real vaxt xidmətlərindən daha çox süni intellektin təlimi və toplu emal üçün uyğun ola bilər.
Maskın yanaşması kosmosda toplanan enerjini mikrodalğalar və ya lazerlərlə Yerə ötürmək ideyasından fərqlənir. Onun planında elektrik enerjisi yarandığı yerdə — orbitdə istifadə olunacaq, yalnız emal nəticələri optik bağlantılarla Yerə göndəriləcək. “Latitude Media”nın istinad etdiyi analitiklər bunu süni intellekt dövrü üçün daha real yanaşma sayırlar, çünki məlumat ötürmək gigavatlarla enerji ötürməkdən daha asandır.
Avropa Kosmik Agentliyinin “Solaris” proqramı isə kosmik Günəş enerjisi ideyasının başqa variantlarını araşdırır. Buraya “Thales Alenia Space” və İtaliyanın “Enel” şirkəti ilə hazırlanan radiotezlikli layihə, eləcə də “Arthur D. Little” və Fransanın “Engie” şirkətinin mövcud Günəş elektrik stansiyalarına işıq yönəldən güzgü konsepsiyası daxildir.
“Joule” jurnalında dərc olunmuş, ESA-nın tədqiqatı ilə əlaqəli 2025-ci il araşdırması güzgü konsepsiyasına müəyyən dəstək verir. Tədqiqata görə, bu sistem yerüstü Günəş enerjisindən altı-doqquz dəfə baha olsa belə, 2050-ci ildə Avropa elektrik şəbəkəsində külək və Günəş enerjisi gücünün 80 faizini əvəz edə və yerüstü mənbələrin enerji istehsal edə bilmədiyi vaxtlarda elektrik təmin etməklə batareyalara tələbatı 70 faiz azalda bilər.
Ekspertlər orbitdə Günəş işığının bol olması və istiliyin şüalanma ilə uzaqlaşdırılmasının mümkünlüyü barədə əsasən razıdırlar. Mübahisə bu üstünlüklərin böyük xərcləri üstələyib-üstələməyəcəyi və bunun nə vaxt baş verə biləcəyi ilə bağlıdır.
Həlledici amil “Starship” ola bilər. “SpaceX” raketi müntəzəm uçura və buraxılış xərclərini analitiklərin zəruri saydığı səviyyələrə endirə bilsə, iqtisadi hesablamalar dəyişə bilər. Əks halda, orbital məlumat mərkəzləri bahalı və məhdud istifadə sahəsi olan texnologiya olaraq qala bilər. Hələlik süni intellektin yaxın dövr üçün enerji tələbatının əsasən Yer üzündə qarşılanacağı gözlənilir.
