OMM Redaksiyası
İsraildə seçicilər oktyabrın 27-də, 2023-cü ilin oktyabrında HƏMAS-ın rəhbərlik etdiyi hücumlardan və ardınca başlayan regional münaqişələrdən bəri ilk parlament seçkisində səs veriblər. Seçki yeni parlamentin tərkibini müəyyən edəcək. Baş nazir Benyamin Netanyahunun “Likud” partiyası, keçmiş hərbi qərargah rəisi Qadi Ayzenkotun “Yəşar” partiyası da daxil olmaqla müxalif qüvvələrlə mübarizə aparır.
“AnewZ” yazır ki, seçki ilə yanaşı, İsrail iqtisadiyyatının üç illik münaqişə dövründə necə fəaliyyət göstərdiyi və yeni hökumətin hansı maliyyə çətinlikləri ilə üzləşəcəyi də diqqət mərkəzindədir. Rəqəmlər maliyyə bazarlarının göstəriciləri ilə dövlət maliyyəsinin vəziyyəti arasında ciddi fərq olduğunu göstərir.
Maliyyə bazarları yüksəlir, dövlət xərcləri artır
“Reuters”in məlumatına görə, 2023-cü ilin oktyabrından bəri İsrail səhmləri təxminən 130 faiz bahalaşıb. Eyni dövrdə “Wall Street”də artım 80 faiz olub. İsrail şekeli də təxminən 25 faiz möhkəmlənərək dünyanın ən yaxşı nəticə göstərən valyutalarından birinə çevrilib.
İsrail dövlət istiqrazları son iki ildə təxminən 30 faiz gəlir gətirib. Bu, əsas inkişaf etməkdə olan bazarların istiqraz indekslərinin nəticəsindən iki dəfədən çoxdur. Bu göstəricilərə texnologiya, müdafiə ixracı və süni intellektlə əlaqəli məhsullara tələbat dəstək verib.
İsrailin “Menora Mivtachim” sığorta şirkətinin baş investisiya direktoru Lior Yoxpaz “Reuters”ə bildirib ki, siyasi qarışıqlıq, məhkəmə islahatları ilə bağlı mübahisələr və regional münaqişələrə baxmayaraq, bizneslər fəaliyyətini uğurla davam etdirib. Bununla belə, şirkətlərin güclü göstəriciləri iqtisadi mənzərənin yalnız bir hissəsini əks etdirir.
“Reuters”in hesablamalarına əsasən, davam edən müharibə İsrail iqtisadiyyatına 55 milyard dollardan çox başa gəlib. Dövlət borcu ümumi daxili məhsulun (ÜDM) 70 faizinə yaxınlaşıb. Bu göstərici 2022-ci illə müqayisədə təxminən 10 faiz bəndi artıb. Müdafiə xərcləri ÜDM-in 8 faizinə çataraq təxminən iki dəfə yüksəlib, büdcə kəsiri isə əhəmiyyətli dərəcədə genişlənib.
Dövlət borclarına xidmət son nəticədə ictimai gəlirlər hesabına həyata keçirildiyindən, hərbi xərclərin artması digər sahələrə yönəldilən vəsaitlə rəqabət aparır. İsrail Bankının oktyabrın 21-də dərc etdiyi son proqnoza görə, büdcə kəsiri 2026-cı ildə ÜDM-in 4,4 faizini, 2027-ci ildə isə 4,6 faizini təşkil edəcək. Bank ilin sonuna dövlət borcunun ÜDM-in təxminən 68 faizinə çatacağını da gözləyir.
Mərkəzi bank müdafiə xərcləri, dövlət gəlirləri və gələcək büdcə qərarları ilə bağlı qeyri-müəyyənlik olduğunu xəbərdar edib.
Artım proqnozu və seçkinin bazarlara təsiri
İsrail Bankı iqtisadiyyatın 2026-cı ildə 5,6 faiz, 2027-ci ildə isə 7,5 faiz böyüyəcəyini proqnozlaşdırır. Lakin bu rəqəmlərə xaricdəki istehsal da daxildir və proqnoza əhəmiyyətli töhfə verir. Həmin fəaliyyət nəzərə alınmadıqda, artımın bu il 3,4 faiz, gələn il isə 5,1 faiz olacağı gözlənilir. Buna görə yüksək ümumi artım ölkə daxilindəki iqtisadi fəaliyyətin eyni həcmdə genişlənməsi demək deyil.
“Reuters Breakingviews”in maliyyə şərhinə görə, texnologiya sektoru 2025-ci ildə ÜDM-in 18 faizini təşkil edib və iqtisadi artımın təxminən yarısını təmin edib. Sektorun iqtisadiyyatda yüksək payı vergi bazasının nə dərəcədə geniş olması və artan müdafiə xərclərinin maliyyələşdirilməsi ilə bağlı uzunmüddətli suallar yaradır.
“Tel Aviv Stock Exchange”in əvvəlki 10 seçki üzrə araşdırmasına əsasən, səsvermədən sonrakı həftələrdə əsas səhm indekslərində dəyişkənlik adi həftə ilə müqayisədə 45 faizə qədər yüksəlib. İlkin itkilər, bir qayda olaraq, bir ay ərzində bərpa olunub və indekslər orta hesabla təxminən 1,7 faiz artıb. Seçkilərdən sonrakı bir ildə TA-125 indeksi orta hesabla 16,4 faiz gəlir gətirib; uzunmüddətli illik orta göstərici isə 11,5 faiz olub. Bunlar tarixi ortalamalardır və oktyabrın 27-də keçirilən seçkinin nəticələri ilə bağlı proqnoz sayılmır.
“JPMorgan”ın avqustda verdiyi qiymətləndirməyə görə, siyasi proseslərin gedişindən asılı olaraq seçki şekelin məzənnəsini hər iki istiqamətdə 3 faizə qədər dəyişə bilər. Bankın ssenariləri seçkinin nəticəsinə dair əminliyi deyil, investorların mümkün dəyişiklikləri necə qiymətləndirə biləcəyini əks etdirir.
Regional bazarlar da seçkini diplomatik münasibətlərə və təhlükəsizliyə mümkün təsirlər baxımından izləyir. “TT International” investisiya şirkətindən Jan-Şarl Sambor “Reuters”ə bildirib ki, İsrailin siyasi rəhbərliyində dəyişiklik investorların regional riskə münasibətini yenidən formalaşdıra bilər. O, regional vəziyyət yaxşılaşarsa, Livan dövlət istiqrazlarının potensial investisiya imkanı yarada biləcəyini qeyd edib. Bununla belə, regional sabitliyin yaxşılaşacağı hələ qeyri-müəyyəndir.
İlk növbədə, parçalanmış parlamentdə hansı qüvvənin hökumət qura biləcəyi aydınlaşmalıdır. Daha geniş iqtisadi sınaq isə regional qeyri-müəyyənlik davam edərkən müdafiə xərclərinin, borclanmanın və investisiyaların necə idarə olunacağı olacaq. Seçkinin nəticəsi seçicilər, bizneslər və qonşu ölkələrin iqtisadiyyatları üçün bu qiymətləndirmənin yalnız başlanğıcıdır.
