OMM Redaksiyası
Yaxın Şərqdəki müharibənin nəticələri artıq bir cəbhə ilə məhdudlaşmır. Bu həftə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasında İsrail, İran, Suriya və Yəmən nümayəndələri regiondakı vəziyyətlə bağlı fərqli mövqelərini açıqlayıblar.
Çıxışlar göstərib ki, Yaxın Şərq eyni vaxtda hərbi qarşıdurma, diplomatik yenidənqurma və ticarət-enerji marşrutlarına artan təzyiq fonunda dəyişir. Böhranın ən kəskin nəticələri isə BMT zalından uzaqda — Körfəz və Qırmızı dənizdə hiss olunur.
BMT-də regionla bağlı fərqli mövqelər
İran Prezidenti Məsud Pezeşkian BMT-dəki çıxışında ABŞ-ın təzyiqi kimi qiymətləndirdiyi siyasəti rədd edib. O, İranın geri çəkilməyəcəyini bildirib, eyni zamanda Tehranının “güc dili” olmadan dialoq və danışıqlara açıq qaldığını vurğulayıb.
İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu isə çıxışında ölkəsinin hərəkətlərini milli təhlükəsizlik və regional təhdidlər arqumenti ilə əsaslandırıb, əsas diqqəti İrana yönəldib. Onun çıxışı zamanı çoxsaylı nümayəndə heyətlərinin zalı tərk etməsi münaqişə ətrafındakı siyasi fikir ayrılıqlarını nümayiş etdirib.
Yəmənin beynəlxalq səviyyədə tanınan hökuməti husilərin Qırmızı dəniz sahilində son ərazi irəliləyişlərinin artıq yalnız daxili məsələ olmadığını bildirib. Husilər Yəmənin qərb sahillərinin böyük hissəsinə, o cümlədən strateji Moha limanına nəzarəti ələ keçirib və Bab əl-Məndəb boğazına yaxınlaşıblar.
Hörmüz və Bab əl-Məndəbə təzyiq artır
Yəmən hökuməti beynəlxalq dəstəyə çağırış edərək su yoluna nəzarət edən mövqelərin qlobal gəmiçilik və təchizat zəncirləri üçün risk yarada biləcəyini deyib.
Aylar ərzində Hörmüz boğazı münaqişənin əsas təzyiq nöqtəsi olub. Lakin son hadisələr göstərir ki, Körfəzin həssaslığı artıq yalnız bir su yolu ilə məhdudlaşmır. Şərqdə Hörmüz, cənubda isə Bab əl-Məndəb getdikcə daha çox mübahisəli marşruta çevrilir.
Bu iki boğaz arasında Körfəz Əməkdaşlıq Şurası ölkələrinin iqtisadiyyatları üçün əhəmiyyətli limanlar, boru kəmərləri, hava limanları və logistika şəbəkələri yerləşir. Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Qətər, Küveyt, Bəhreyn və Oman alternativ infrastruktur yaratmağa və iqtisadiyyatlarını şaxələndirməyə çalışsalar da, hazırkı böhran bir neçə regional marşrutun eyni vaxtda təzyiq altında olduğu şəraitdə bu alternativlərin səmərəliliyini sınağa çəkir.
Hörmüz boğazından konteyner daşımalarının kəskin azaldığı, sığorta xərclərinin və marşrut müddətlərinin artdığı bildirilir. “Financial Times”ın məlumatına görə, Çindən BƏƏ-yə daşınma xərcləri yüksəlib, tranzit müddəti iki dəfə artıb və Körfəzin əsas limanlarında ciddi fasilələr yaranıb.
Enerji marşrutları və Yanbu limanı
BƏƏ üçün bu vəziyyət xüsusilə əhəmiyyətlidir. Dubayın iqtisadiyyatı aviasiya, logistika, ticarət, maliyyə və təkrar ixrac sahələrində regional və qlobal mərkəz roluna əsaslanır. Dəniz daşımalarında uzunmüddətli fasilə yalnız neftə deyil, konteynerlərin, ərzağın, sənaye materiallarının və istehlak mallarının hərəkətinə də təsir edir.
Qətərin mayeləşdirilmiş təbii qaz sənayesi isə Hörmüzdən keçən dəniz marşrutlarından ciddi şəkildə asılıdır. İstehsal normal davam etsə belə, gəmiçilikdə məhdudiyyətlər beynəlxalq müştərilərə tədarükü çətinləşdirə bilər.
Oman limanlarından Körfəz ixracatçıları logistikanı uyğunlaşdırarkən gəmidən-gəmiyə yükləmə əməliyyatları üçün istifadə olunub. “Reuters”in yazdığına görə, Səudiyyə Ərəbistanı fasilə zamanı Rəs-Tənura limanından təxminən 60 milyon barrel neftin Omanındakı Sohar limanına daşınmasını təmin edib.
Səudiyyə Ərəbistanının Hörmüzdən asılılığı azaltmaq üçün istifadə etdiyi Şərq-Qərb boru kəməri ölkənin şərqindəki neft yataqlarını Qırmızı dənizdə yerləşən Yanbu limanı ilə birləşdirir. Lakin bu alternativ marşrut da münaqişənin bir hissəsinə çevrilib. Bu ayın əvvəlində pilotsuz uçuş aparatının hücumu Yanbu üzərindən xam neft daşımalarını dayandırıb.
Bundan sonra Səudiyyə Ərəbistanı şərqdəki Körfəz terminallarından ixracı artırıb. “Reuters”in peyk izləməsinə əsasən, sentyabrın 20-də Rəs-Tənurada yeddi iri neftdaşıyan gəmiyə təxminən 14 milyon barrel neft yüklənib. Kompensasiya məqsədilə Hörmüzdən keçən neft axını da kəskin yüksəlib.
Boru kəməri daha sonra azaldılmış güclə fəaliyyətini bərpa etsə də, təhlükəsizlik problemi aradan qalxmayıb. Səudiyyə Ərəbistanı husilər tərəfindən Taif və Yanbu istiqamətində buraxıldığı bildirilən altı ballistik raketin qarşısının alındığını açıqlayıb. Husilər isə Ər-Riyad və “Saudi Aramco” obyektləri kimi təqdim etdikləri hədəflərə hücum etdiklərini bildiriblər. Bu iddialar müstəqil şəkildə təsdiqlənməyib.
Beləliklə, Yanbu artıq yalnız neft terminalı deyil. Bu liman Qırmızı dənizin yeni hərbi cəbhəyə çevrildiyi şəraitdə böyük enerji ixracatçısının Hörmüzə etibarlı alternativ yaradıb-yaratmayacağının sınağına çevrilir.
Diplomatik səylər davam edir
Körfəz ölkələri yalnız müdafiə tədbirləri görmür, həm də münaqişənin daimi regional qarşıdurmaya çevrilməsinin qarşısını almağa çalışırlar. Qətər, BƏƏ və digər ərəb dövlətləri İranla dialoqun aparılmasını və daha geniş regional təhlükəsizlik mexanizminin yaradılmasını müzakirə ediblər.
Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Misir və digər ərəb-müsəlman ölkələri BMT-də Qəzza böhranı ilə bağlı görüşlər keçirərək humanitar yardıma çıxışın təmin edilməsinə və mövcud öhdəliklərin icrasına çağırıblar.
Son husilər hücumlarından sonra Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistanın hərbi rəhbərlərinin təcili toplantıya hazırlaşdığı bildirilir. Məlumata görə, Fransa da Yanbunun müdafiəsinin gücləndirilməsinə dəstək təklif edib.
Körfəz ölkələri ərazilərini və iqtisadi infrastrukturlarını qorumaqla yanaşı, İran, Yəmən və böyük beynəlxalq güclərin cəlb olunduğu daimi regional qarşıdurmanın yaranmasında maraqlı deyil. BMT-də İsrail təhlükəsizlikdən, İran müqavimət və diplomatiyadan, Suriya yenidənqurmadan, Yəmən isə husilərin irəliləyişinin beynəlxalq nəticələrindən danışıb.
Regiondan kənarda isə prosesləri raketlər, boru kəmərləri, limanlar və gəmiçilik marşrutları formalaşdırır. Əsas sual diplomatiyanın ayrı-ayrı böhranların bir-biri ilə əlaqəli regional münaqişəyə çevrilməsinin qarşısını vaxtında ala bilib-bilməyəcəyidir.
