OMM Redaksiyası
Azərbaycan indiyədək Avropaya əsasən neft və qaz tədarük edib, indi isə elektrik enerjisi ixrac etməyi planlaşdırır. Təklif olunan Yaşıl Enerji Dəhlizi bərpaolunan enerjini Azərbaycandan Gürcüstan üzərindən, Qara dənizin altı ilə Rumıniyaya, oradan isə Macarıstana çatdırmalıdır.
AnewZ-in məlumatına görə, layihənin dəyəri 22,1 milyard avro hesablanır. Dəhliz Azərbaycanın Avropa ilə enerji əməkdaşlığını genişləndirə, Avropa alıcılarına isə tələbat artdığı və ölkələr təchizat mənbələrini şaxələndirməyə çalışdığı bir vaxtda əlavə elektrik mənbəyi yarada bilər. Bununla belə, əsas suallardan biri layihənin kim tərəfindən maliyyələşdiriləcəyi və qoyulan sərmayəni əsaslandıracaq gəlir gətirib-gətirməyəcəyidir.
Layihənin dəyəri və icra qrafiki
Layihənin dəyəri “Green Energy Corridor Power Company”nin (GECO) təqdim etdiyi investisiya təqdimatında göstərilib. Hesablama İtaliyanın “CESI” konsaltinq şirkətinin hazırladığı texniki-iqtisadi əsaslandırmaya söykənir. “Interfax”ın təqdimata istinadən yaydığı məlumata görə, 22,1 milyard avronun təxminən 14,3 milyardı ötürücü infrastruktura, 7,8 milyardı isə bərpaolunan elektrik enerjisinin istehsalına nəzərdə tutulub.
Bu rəqəmlər ilkin hesablamalardır və vəsaitin artıq təmin edildiyi anlamına gəlmir. Azərbaycanın Energetika Nazirliyi texniki-iqtisadi əsaslandırmanın layihənin texniki baxımdan mümkün və iqtisadi cəhətdən cəlbedici olduğunu göstərdiyini bildirir. Sənədin nəticələri oktyabrın 22-də Bakıda keçirilən forumda beynəlxalq investorlar və maliyyə institutlarına təqdim olunub.
İndi əsas məsələ bu qiymətləndirməni maliyyələşdirmə razılaşmalarına və müqavilələrə çevirməkdir. Dörd iştirakçı ölkə — Azərbaycan, Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstan — 2029-cu ildə yekun investisiya qərarının qəbuluna hazırlaşır.
Mövcud plana əsasən, dəhliz 2032-ci ildən mərhələli şəkildə fəaliyyətə başlamalı, 2040-cı ilədək isə tam gücünə çatmalıdır. Bu tarixlər hədəfdir, zəmanət deyil. Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, layihənin məqsədi 2040-cı ilədək Avropaya ildə təxminən 20 milyard kilovat-saat elektrik ötürməkdir. Ötürmə gücünün təxminən 4 giqavat olması planlaşdırılır.
Giqavat dəhlizin müəyyən anda ötürə biləcəyi gücü, kilovat-saat isə zaman ərzində çatdırılan elektrik enerjisinin miqdarını ifadə edir. Texniki-iqtisadi əsaslandırmada dəhlizin regionda ən azı 8 giqavat bərpaolunan enerji istehsalı gücünün yaradılmasına dəstək verə biləcəyi də proqnozlaşdırılıb.
Maliyyələşmə və elektrik alıcıları
Layihənin miqyasına görə maliyyə mənbələrinin hökumətləri, beynəlxalq maliyyə institutlarını və özəl investorları əhatə etməsi mümkün görünür. Energetika Nazirliyinin bildirdiyinə görə, Bakı forumunda inkişaf bankları və investisiya şirkətlərinin nümayəndələri maliyyələşmə modellərini, risklərin bölüşdürülməsini, eləcə də dövlət və özəl vəsaitlərin birləşdirilməsi yollarını müzakirə ediblər. Müzakirələrdə iştirak layihəni maliyyələşdirmək öhdəliyi demək deyil.
Xərclərin necə bölüşdürüləcəyi layihənin gələcəyinə təsir edə bilər. Hökumətlər strateji əhəmiyyətinə görə layihəyə dəstək verməyə hazır ola bilər, özəl investorlar və kreditorlar isə etibarlı gəlir əldə ediləcəyinə əmin olmalıdırlar.
“Interfax”ın məlumatına görə, layihənin bəzi hesablamalarında kapital xərclərinin 25 faizinə bərabər Avropa İttifaqı qrantı nəzərdə tutulub. Lakin maliyyə modelində belə vəsaitin fərz edilməsi qrantın ayrıldığı anlamına gəlmir. Dövlət dəstəyinin həcmi və şərtləri layihənin iqtisadi göstəricilərinə təsir edə bilər.
Dəhlizin tikintisi ilə yanaşı, elektrik enerjisini uzun müddət almağa hazır alıcıların tapılması da vacibdir. Energetika Nazirliyi tənzimlənən və kommersiya elementlərini birləşdirən biznes modelinin nəzərdən keçirildiyini bildirir. Uzunmüddətli elektrik alqı-satqısı müqavilələri, özəl investisiyalar və sərhədlərarası ticarət bu modelin əsas hissələridir.
Uzunmüddətli alqı-satqı müqaviləsi alıcı ilə istehsalçıya elektrik enerjisinin uzun müddət ərzində satılması üçün çərçivə yaradır və investorlar üçün gəliri daha proqnozlaşdırıla bilən edir. Bununla belə, qiymət hər iki tərəf üçün sərfəli olmalıdır.
Alıcılar çatdırılan elektrik enerjisinin qiymətini Avropada mövcud alternativlərlə müqayisə edəcəklər. Layihənin təşəbbüskarları isə istehsal, ötürücü infrastruktur, maliyyələşmə və texniki xidmət xərclərini, eləcə də marşrut boyunca elektrik itkisini nəzərə almalıdırlar.
Texniki-iqtisadi əsaslandırmanın müsbət qiymətləndirməsi mühüm mərhələdir. Dəhlizin sərfəli şərtlərlə alıcı və maliyyə təmin edə bilməsi növbəti kommersiya sınağı olacaq.
Avropa ilə enerji əlaqələrinin genişlənməsi
Layihənin əhəmiyyəti maliyyə göstəricilərindən kənara çıxır. Bərpaolunan elektrik enerjisinin ixracı Azərbaycanın Avropa ilə ənənəvi olaraq neft və qaz üzərində qurulan enerji tərəfdaşlığını genişləndirə bilər. Avropa üçün yeni bağlantı əlavə təchizat mənbəyi yarada və Cənubi Qafqazla əlaqələri gücləndirə bilər. Bununla belə, dəhlizin Avropanın ümumi elektrik tələbatına töhfəsi bazarın ölçüsü və digər mövcud mənbələrlə müqayisədə qiymətləndirilməlidir.
Layihənin gerçəkləşməsi bir neçə yurisdiksiyadan keçən marşrutun və Qara dənizin altından çəkilməsi nəzərdə tutulan texniki baxımdan mürəkkəb hissənin icrasından asılıdır. Bunun üçün həm bərpaolunan enerji istehsalı, həm də elektrik enerjisini daşıyacaq infrastruktur yaradılmalıdır.
Marşrut təklif edilib və texniki-iqtisadi əsaslandırma tamamlanıb. Növbəti mərhələdə layihə tərəfdarları planın tikintiyə keçməsi üçün maliyyəni, alıcıları və lazımi razılaşmaları təmin etməlidirlər.
