OMM Redaksiyası
Qazaxıstan 2027-ci ildə ilk nüvə elektrik stansiyasının tikintisinə başlaya bilər. Prezident Kasım-Jomart Tokayev bunu oktyabrın 28-də deyib. AnewZ-in məlumatına görə, Mərkəzi Asiya ölkələri enerji planlarını genişləndirərkən nüvə enerjisinə və alternativ mənbələrə fərqli yanaşırlar.
Tokayev Balxaş nüvə layihəsinin sürətləndirilməsini, Moyınkumda ikinci stansiyanın tikintisi üçün hazırlıq işlərinin davam etdirilməsini və strateji uran ehtiyatının yaradılması imkanının nəzərdən keçirilməsini istəyir. “Azərtac”ın məlumatına görə, o, nüvə texnologiyalarının, istehsal təcrübəsinin və mütəxəssis hazırlığının Qazaxıstana gətirilməsi üçün xarici tərəfdaşlarla əməkdaşlığa da çağırıb.
Qazaxıstan üç stansiyanın tikintisini planlaşdırır
Qazaxıstanın Atom Enerjisi Agentliyinin məlumatına görə, 2026-cı ilin aprelində təsdiqlənən nüvə sənayesi strategiyası 2050-ci ilədək ən azı üç nüvə elektrik stansiyasının istismara verilməsini nəzərdə tutur. Hökumət gələcək elektrik tələbatını qarşılamaq üçün kiçik modul reaktorları və nüvə enerjisinin daha da genişləndirilməsini də araşdırır.
Balxaş gölünün yaxınlığındakı ilk layihəyə Rusiyanın “Rosatom” şirkəti rəhbərlik edir. Qazaxıstanın Atom Enerjisi Agentliyi sentyabrda layihələndirmə, təchizat və tikintini əhatə edən müqavilənin “Rosatom”un törəmə şirkəti “Atomstroyexport”la imzalandığını təsdiqləyib.
Çin də Qazaxıstanın nüvə proqramının genişləndirilməsində mühüm tərəfdaş ola bilər. Agentlik növbəti nüvə layihəsinə rəhbərlik etmək üçün Çin Milli Nüvə Korporasiyasını (CNNC) üstün tərəfdaş kimi müəyyən edib. Bununla belə, daha geniş əməkdaşlıq və tikinti ilə bağlı razılaşmalar hələ yekunlaşdırılmayıb.
Hökumətin 2026–2030-cu illəri əhatə edən planı nüvə tikintisində yerli şirkətlərin iştirakını artırmağı və sənaye təchizatçılarını inkişaf etdirməyi hədəfləyir. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının Nüvə Enerjisi Agentliyinin və Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin məlumatlarına əsasən, Qazaxıstan dünyada Avstraliyadan sonra təsdiqlənmiş uran ehtiyatlarının həcminə görə ikinci yerdədir. Tokayevin təklif etdiyi strateji uran ehtiyatı planlaşdırılan reaktorların yanacaq təminatının qorunmasına xidmət edə bilər.
Qazaxıstan bütün nüvə proqramı üzrə yekun investisiya büdcəsini açıqlamayıb. İkinci stansiyanın tikintisi hələ nəzərdən keçirilir, üçüncü stansiya üçün isə kiçik modul reaktor texnologiyasının tətbiqi araşdırılır.
Özbəkistanda 9,5 milyard dollarlıq layihənin tikintisi gedir
Qazaxıstan tikintiyə hazırlaşdığı halda, qonşu Özbəkistanda layihə artıq aktiv tikinti mərhələsinə keçib. Özbəkistan Prezident Administrasiyasının məlumatına görə, ölkənin ilk inteqrasiya olunmuş nüvə enerji layihəsində tikinti işləri 2026-cı il iyunun 4-də başlayıb. Cizzax vilayətində yerləşən stansiyada Rusiyanın “Rosatom” şirkəti ilə əməkdaşlıq çərçivəsində böyük reaktorlar və daha kiçik enerji blokları nəzərdə tutulur.
Özbəkistanın Atom Enerjisi Agentliyi — “Uzatom” — layihələndirilən gücü 2 110 meqavat, illik istehsalı isə 16–17 milyard kilovat-saat olaraq qiymətləndirir. Agentliyin hesablamalarına görə, stansiya ölkənin elektrik enerjisinə olan tələbatının 12–15 faizini ödəyə bilər.
Sentyabrda Prezident Şavkat Mirziyoyevin administrasiyası layihənin dəyərini 9,5 milyard dollar açıqlayıb. Həmin vaxtadək bir milyon kubmetrdən çox torpaq qazılıb, təməl plitəsi üçün isə 916 kubmetr beton tökülüb.
Prezident Administrasiyasının məlumatına görə, ilkin hesablamalarda layihə üzrə tələbatın 21 faizinin, yəni 1,9 milyard dollarlıq hissəsinin yerli istehsal malları ilə təmin ediləcəyi gözlənilir. Mirziyoyev bu göstəricinin ən azı 30 faizə çatdırılmasını, tikinti və quraşdırma işlərinin 65 faizinin yerli şirkətlərə verilməsini tapşırıb.
Planlara həmçinin ən azı 100 birgə müəssisənin fəaliyyət göstərəcəyi 200 hektarlıq sənaye zonasının yaradılması daxildir. Prezident Administrasiyasının bildirdiyinə görə, Mirziyoyev oktyabrın 23-də “Rosatom”un baş direktoru ilə görüşdə təməlin tikintisini və layihəni dəstəkləyən infrastruktur işlərini nəzərdən keçirib.
Qırğızıstan su elektrik enerjisinə üstünlük verir
Qırğızıstan hələ nüvə elektrik stansiyası tikmək qərarı verməyib. Energetika Nazirliyi 2022-ci ildə Rusiyanın “Rosatom” şirkəti ilə kiçik nüvə reaktorunun mümkünlüyünü araşdırmaq barədə razılaşma imzalayıb. İlkin qiymətləndirmə 2023-cü ildə başa çatsa da, tikinti qrafiki və yekun investisiya büdcəsi açıqlanmayıb.
Hazırda ölkənin investisiya diqqəti su elektrik enerjisi və bərpa olunan mənbələr üzərində cəmlənib. Qırğızıstanın Milli İnvestisiya Agentliyinin məlumatına görə, bu mənbələr artan elektrik tələbatını ödəmək, köhnəlmiş infrastrukturu yeniləmək və təchizat çatışmazlığını aradan qaldırmaq səylərində əsas yer tutur.
Energetika Nazirliyinin bildirdiyinə görə, ümumi planlaşdırılmış gücü 81,03 meqavat olan 13 kiçik su elektrik stansiyasının 2026-cı ildə fəaliyyətə başlaması nəzərdə tutulub. 2026–2030-cu illərdə isə ümumi gücü 421,26 meqavat olan daha 48 kiçik stansiyanın tikintisi planlaşdırılır.
Tacikistan və Türkmənistanda nüvə stansiyası tikilmir
Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin qeydlərinə əsasən, Tacikistan və Türkmənistanda tikilməkdə olan kommersiya nüvə reaktoru yoxdur. Rəsmi mənbələrdə Qazaxıstan və Özbəkistandakı layihələrlə müqayisə edilə biləcək təsdiqlənmiş investisiya layihəsi də göstərilmir.
Tacikistan nüvə enerjisindən istifadə imkanlarını araşdırıb. Ölkənin nüvə ilə bağlı məsələlərinə keçmiş uran hasilatı və emalından qalan radioaktiv tullantılar da daxildir. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin saytında yerləşdirilən milli təqdimatda bu tullantılardan bəhs olunur.
Türkmənistan dinc nüvə texnologiyaları və təhlükəsizlik sahəsində Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi ilə əməkdaşlıq edir, lakin elektrik enerjisi istehsalı üçün nüvə stansiyası tikintisini təsdiqləməyib.
Rusiya və Çin layihələrdə iştirak edir
Rusiya Qazaxıstanın ilk nüvə stansiyası layihəsinə rəhbərlik edir və Özbəkistanın 9,5 milyard dollarlıq layihəsində iştirak edir. Çin isə Qazaxıstanın gələcək nüvə proqramında əhəmiyyətli rol oynaya bilər.
İki ölkənin maliyyə planları fərqlənir: Özbəkistan 9,5 milyard dollarlıq investisiya məbləğini, yerli satınalma və tikinti ilə bağlı hədəfləri açıqlayıb. Qazaxıstan isə bir neçə stansiyanı əhatə edən uzunmüddətli proqram planlaşdırsa da, ümumi xərci hələ müəyyən etməyib.
Mərkəzi Asiyada Özbəkistan nüvə tikintisinə milyardlarla dollar yatırır, Qazaxıstan daha geniş proqram üçün hazırlıq görür, regionun digər ölkələri isə seçimlərini araşdırır və ya alternativ enerji mənbələrinə üstünlük verirlər.
