OMM Redaksiyası
Mərkəzi Asiya ölkələri arasında enerji əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi ildə 640 milyon dollara qədər iqtisadi fayda gətirə bilər. Bununla belə, elektrik şəbəkələrinin gərgin vəziyyəti bu potensialın reallaşmasını məhdudlaşdıra bilər. Regional elektrik çatışmazlığı və şəbəkəyə artan təzyiq Qazaxıstan üçün xüsusi risk yaradır.
AnewZ-in məlumatına görə, Mərkəzi Asiya ölkələri arasında elektrik ticarəti 2024-cü ildə bərpa olunsa da, region pik tələbatı qarşılamaqda çətinlik çəkir. Avrasiya İnkişaf Bankının (AİB) hesabatında qeyd olunur ki, 2024-cü ilin dekabrında yanacaq və su qıtlığı, təmir işləri, eləcə də şəbəkə məhdudiyyətləri səbəbindən regionun quraşdırılmış elektrik istehsalı gücünün təxminən 18 faizi əlçatan olmayıb.
Bu göstəricilər regionun daha geniş problemini üzə çıxarır: Mərkəzi Asiyada elektrik enerjisi istehsalı üçün kifayət qədər güc olsa da, sistemlər tələbatın ən yüksək olduğu vaxtlarda enerjini hər zaman lazımi yerə çatdıra bilmir.
Qazaxıstanda elektrik şəbəkəsinə təzyiq artır
Risklər Qazaxıstanda xüsusilə kəskindir. Ölkənin cənub bölgələri şimaldan ötürülən elektrik enerjisindən asılıdır. Ölkənin şimal və cənub hissələrini birləşdirən elektrik xətləri artıq yüklənib, yüksək tələbat dövrlərində ötürmə həcmi icazə verilən həddi aşır.
Qazaxıstanın elektrik sistemi qonşu ölkələrin sistemləri ilə əlaqəli olduğundan, Mərkəzi Asiyanın başqa yerlərində baş verən fasilələr onun şəbəkəsinə əlavə yük yarada bilər. Təzyiq həddindən artıq artarsa, milli elektrik sistemləri arasında fövqəladə ayırmalar baş verə bilər.
Bərpa olunan enerji şəbəkə ehtiyaclarını artırır
Günəş və külək enerjisinin sürətlə genişlənməsi şəbəkələrə düşən təzyiqi artırır. Mərkəzi Asiya ölkələri bu sahələrə investisiya yatırsa da, şəbəkələrin inkişafı istehsal gücünün artımına çatmır.
Özbəkistanda bərpa olunan enerji gücü 2028-ci ilədək 11 gigavatı keçə bilər. Bununla belə, şəbəkə məhdudiyyətləri və çevik ehtiyat istehsal gücünün yetərsizliyi potensial istehsalın təxminən 13,6 faizinin istifadə olunmamasına səbəb ola bilər.
Qazaxıstan da bərpa olunan enerji layihələrini, xüsusilə cənub bölgələrində genişləndirərkən oxşar risklərlə üzləşir. Bu ərazilərdə ötürmə gücü onsuz da təzyiq altındadır.
Yeni elektrik stansiyalarının tikilməsi problemi təkbaşına həll etməyəcək. Regiona əlavə elektrik enerjisini daşıya biləcək infrastruktur da lazımdır.
Şəbəkələr yenilənməsə, enerji saxlama imkanları və təchizatın daha səmərəli idarə olunması təmin edilməsə, bəzi bərpa olunan enerji layihələri istehsalı azaltmağa məcbur qala bilər. Bu isə layihələrin maliyyə baxımından səmərəliliyini zəiflədə bilər.
Əməkdaşlıq ildə 640 milyon dollara qədər fayda verə bilər
AİB-in hesablamasına əsasən, enerji sahəsində daha sıx əməkdaşlıq Mərkəzi Asiya ölkələrinə ildə 640 milyon dollara qədər iqtisadi fayda gətirə bilər.
Ölkələr elektrik enerjisi ticarəti aparmaqla, ehtiyat güclərini bölüşməklə və çatışmazlıq, yaxud fövqəladə vəziyyətlərdə bir-birinə dəstək verməklə mövcud elektrik stansiyalarından daha səmərəli istifadə edə bilərlər.
Regional koordinasiyanın gücləndirilməsi, xüsusilə ölkələrdə təklif və tələbat fərqli olduğu dövrlərdə, bərpa olunan mənbələrdən alınan elektrik enerjisinin boşa getməsinin qarşısını almağa da kömək edə bilər.
Bu faydaları əldə etmək üçün ölkələrarası razılaşmalar kifayət etməyəcək. Dövlətlər ötürücü şəbəkələrə investisiya qoymalı, ümumi elektrik ticarəti qaydaları müəyyənləşdirməli və etibarlı təchizatın saxlanması xərclərinin necə bölüşdürüləcəyini razılaşdırmalıdırlar.
Qazaxıstan üçün şimal və cənub bölgələri arasındakı ötürücü xətlərin gücləndirilməsi əsas prioritetlərdən biri olaraq qalır. Ölkə bu addımla şəbəkəyə düşən təzyiqi azaltmağa və regional enerji əməkdaşlığının imkanlarından yararlanmağa çalışır.
