OMM Redaksiyası
Filippinin cənubunda seçicilər ölkənin ən uzunmüddətli münaqişə ocaqlarından birinin gələcəyinə təsir göstərə biləcək tarixi seçkidə səs verirlər. Bangsamoro Muxtar Regionunda (BARMM) 2,3 milyondan çox qeydiyyatda olan seçicinin səsvermədə iştirakı gözlənilir.
Bu, 2019-cu ildə muxtar region yaradıldıqdan sonra keçirilən ilk parlament seçkisidir və on ildən artıqdır davam edən sülh prosesində mühüm mərhələ sayılır. Seçki muxtar idarəçiliyin müvəqqəti administrasiyadan seçkili hökumətə keçidini tamamlamalıdır.
Bangsamoro Muxtar Regionu nədir?
BARMM Filippinin cənubunda yerləşən özünüidarəetmə regionudur. Onun ərazisinə Mindanao adasının bəzi hissələri, o cümlədən Basilan, Tavi-Tavi, Kotabato şəhəri və Şimali Kotabatodakı Xüsusi Coğrafi Ərazi daxildir.
Təxminən 4,5 milyon əhalisi olan region əsasən müsəlmanlardan ibarətdir. Bu xüsusiyyət onu əhalisinin böyük hissəsi xristian olan Filippinin digər bölgələrindən fərqləndirir. BARMM 2019-cu ildə keçirilən referendumda seçicilərin daha geniş muxtariyyəti dəstəkləməsindən sonra yaradılıb.
Muxtariyyət necə formalaşdı?
BARMM-in yaranmasının əsasında onilliklər boyu davam edən separatçı münaqişə dayanır. 2014-cü ildə Filippin hökuməti ölkənin ən böyük müsəlman separatçı hərəkatı olan Moro İslam Azadlıq Cəbhəsi ilə sülh sazişi imzalayıb.
Onilliklər davam edən döyüşlər nəticəsində 120 mindən çox insan həlak olub, təxminən 2 milyon nəfər isə didərgin düşüb. Sülh sazişi müsəlmanların üstünlük təşkil etdiyi cənub üçün yeni muxtar hökumətin yaradılmasını nəzərdə tutub. Sazişin müddəaları 2018-ci ildə qanunla təsbit edilib və bir il sonra seçicilər bu qanunvericiliyi plebisitdə böyük səs çoxluğu ilə təsdiqləyiblər.
Seçicilər nəyi müəyyənləşdirirlər?
BARMM Filippində parlament sistemi ilə idarə olunan yeganə regiondur. Seçicilər 80 üzvdən ibarət regional parlamenti formalaşdırırlar.
- 40 yer partiya nümayəndələri üçün proporsional təmsilçilik əsasında;
- 32 yer dairə nümayəndələri üçün;
- 8 yer sektor nümayəndələri üçün nəzərdə tutulub.
Parlament daha sonra regionun icra hakimiyyətinə rəhbərlik edəcək baş naziri seçəcək. Buna görə də seçki yalnız ayrı-ayrı deputatların müəyyənləşdirilməsi ilə məhdudlaşmır; yeni sistem üzrə regionun ilk seçkili hökumətinə kimin nəzarət edəcəyini də müəyyənləşdirir.
Sülh prosesi üçün əhəmiyyəti
Münaqişənin azalmasına kömək edən sülh prosesinə baxmayaraq, təhlükəsizlik və inkişafla bağlı ciddi problemlər qalmaqdadır. 2017-ci ildə İŞİD-lə əlaqəli silahlılar Maravi şəhərinin bəzi hissələrini ələ keçirib. Beş ay davam edən döyüşlər İkinci Dünya müharibəsindən sonra Filippindəki ən ağır şəhər münaqişəsi olub.
BARMM-də iqtisadi artım əlamətləri də müşahidə edilir. Regionun iqtisadiyyatı 2025-ci ildə 5 faiz böyüyüb. Bu göstərici əvvəlki ildəki 3,5 faizdən və Filippinin 4,4 faizlik milli artım tempindən yüksəkdir. Bununla belə, region ölkənin ən yoxsul ərazilərindən biri olaraq qalır.
Kənd təsərrüfatı, balıqçılıq, dəniz resursları, enerji və mineral yataqları sabitlik qorunacağı təqdirdə yeni iş yerləri və investisiya imkanları yarada bilər. Sakinlər üçün isə muxtariyyətin uğuru gündəlik həyatda daha yaxşı xidmətlərin, iş yerlərinin və təhlükəsizliyin təmin olunub-olunmaması ilə ölçüləcək.
Seçkidə keçmiş Moro İslam Azadlıq Cəbhəsi döyüşçüləri, sülh prosesindən sonra yaranan rəqib qruplar və nüfuzlu siyasi klanlar mübarizə aparır. Nəticə bu qüvvələr arasında hakimiyyətin necə bölüşdürüləcəyini və yeni siyasi sistemin kövrək sülhü qoruyub-qoruya bilməyəcəyini göstərə bilər.
Seçki bir neçə il təxirə salındıqdan sonra keçirilir və rəsmilər seçici fəallığının ən azı 80 faiz olacağına ümid edirlər. Dinc və etibarlı səsvermə muxtariyyət ideyasını gücləndirə və regionun yeni institutlarına demokratik legitimlik qazandıra bilər.
Əsas sınaq isə səslər hesablandıqdan sonra başlayacaq. Yeni hökumət siyasi muxtariyyəti daha yaxşı dövlət xidmətlərinə, məşğulluğa və təhlükəsizliyə çevirməli olacaq. Buna görə Bangsamoro seçkisi yalnız 80 parlament yerinə kimin sahib çıxacağını deyil, onilliklər boyu davam edən münaqişənin sabit və davamlı özünüidarə ilə əvəzlənib-əvəzlənməyəcəyini də müəyyənləşdirir.
