OMM Redaksiyası
Mavrikidə dodo quşunun nəsli kəsildikdən üç əsrdən çox vaxt keçəndən sonra onu geri qaytarmağa yönələn tədqiqatlar yeni mərhələyə qədəm qoyur.
ABŞ-ın Dallas şəhərində yerləşən biotexnologiya şirkəti “Colossal Biosciences” dodo quşunun fərqli görünüşünü formalaşdıran genetik xüsusiyyətləri müəyyənləşdirməkdə mühüm irəliləyiş əldə etdiyini bildirib. Şirkətin sözlərinə görə, bu nəticə nəsli kəsilmiş növləri geri qaytarmağa yönələn daha geniş proqramı sürətləndirə bilər.
Şirkət süni intellekt vasitəsilə dodo DNT-sini təhlil edir və iri, qarmaqşəkilli dimdiyi, eləcə də kəlləsinin özünəməxsus quruluşu kimi xüsusiyyətlərə səbəb olan genetik dəyişiklikləri müəyyənləşdirməyə çalışır.
Tədqiqatçılar gələcəkdə əldə edilən məlumatların dodo quşunun əsas xüsusiyyətlərini onun ən yaxın yaşayan qohumu sayılan Nikobar göyərçinində yaratmağa imkan verəcəyinə ümid edirlər.
Alimlərin qarşısındakı əsas çətinliklərdən biri tədqiqat üçün mövcud olan dodo DNT-sinin məhdud olmasıdır. Nəsli kəsilmiş heyvanlardan yalnız parçalanmış genetik material qaldığı üçün konkret xüsusiyyətlərə hansı genlərin cavabdeh olduğunu müəyyənləşdirmək çətindir.
Bu çətinliyi aradan qaldırmaq üçün “Colossal” gen redaktəsi baxımından ən perspektivli hədəfləri müəyyən edən süni intellekt platforması hazırlayıb. Sistem yalnız qədim DNT-yə əsaslanmır, həm də dimdiyin forması və kəllənin ölçüsü kimi əlamətlərin inkişafını araşdırmaq üçün onlarla müasir quş növünün inkişaf xüsusiyyətlərini müqayisə edir.
Tədqiqatçıların bildirdiyinə görə, texnologiya mümkün genetik namizədlərin sayını minlərlə variantdan dodo quşunun əsas xüsusiyyətlərini izah edə biləcək daha kiçik qrupa endirib.
Nikobar göyərçinindən dodo xüsusiyyətli quşa
Cənub-Şərqi Asiya adalarında yaşayan Nikobar göyərçini dodonun bu gün mövcud olan ən yaxın qohumu hesab edilir. Uça bilməyən dododan fərqli olaraq, bu göyərçin uça bilir və yaşıl, mis rəngli parlaq lələkləri ilə tanınır.
Alimlər seçilmiş dodo xüsusiyyətlərini gen redaktəsi vasitəsilə göyərçinə ötürərək nəsli kəsilmiş əcdadına daha çox bənzəyən quşlar əldə etməyi planlaşdırırlar.
“Colossal” dodo genomunun ətraflı təhlilini başa çatdırmağa yaxın olduğunu və konkret genetik dəyişikliklərin nəzərdə tutulan fiziki xüsusiyyətləri yaradıb-yaratmadığını yoxlamaq imkanlarını təkmilləşdirdiyini deyir. Bununla belə, şirkət dodo görünüşünə bənzər canlı quşun nə vaxt əldə edilə biləcəyinə dair vaxt açıqlamayıb.
Genetik maneələr aradan qaldırılsa belə, tədqiqatçıları başqa bir sual gözləyir: geri qaytarılan dodo harada yaşayacaq?
Dodo növü XVII əsrdə Mavrikidə insan məskunlaşmasından sonra adaya yad yırtıcıların gətirilməsi və ov təzyiqinin artması nəticəsində yox olub. Təbii düşmənlər olmadan təkamül edən quş bu təhlükələr qarşısında xüsusilə həssas idi.
Gələcəkdə dodo xüsusiyyətli quşların təbiətə buraxılması üçün yaşayış mühitinin geniş şəkildə bərpası və gətirilmiş yırtıcılara nəzarət tələb olunacaq. “Colossal” Mavrikidəki alimlər, təbiəti mühafizə təşkilatları və hökumət rəsmiləri ilə belə bir proqramın mümkünlüyünü araşdırdığını bildirir.
Nəsli kəsilmiş növlərin bərpası təşəbbüsləri
Dodo “Colossal” şirkətinin nəsli kəsilmiş növləri geri qaytarmaq təşəbbüsündə yer alan növlərdən biridir. Şirkət yunlu mamont, tilasin — Tasmaniya pələngi kimi tanınan növ, nəsli kəsilmiş mavi antilop və nəhəng moa quşu ilə bağlı layihələr də həyata keçirir.
Bu yanaşmanı dəstəkləyənlər genetika sahəsindəki nailiyyətlərin itirilmiş biomüxtəlifliyin bərpasına və təbiətin mühafizəsinə kömək edə biləcəyini düşünürlər. Tənqidçilər isə vəsaitin bu gün hələ də mövcud olan nəsli kəsilmək təhlükəsindəki növlərin qorunmasına yönəldilməsinin daha məqsədəuyğun olub-olmadığını sorğulayırlar.
Hələlik dodo insan fəaliyyəti nəticəsində növlərin yox olmasının simvolu olaraq qalır. Tədqiqatçılar isə müasir texnologiyanın bu quşu tarixi xəbərdarlıq nümunəsindən indiyədək sınanmış ən iddialı elmi bərpa layihələrindən birinə çevirə biləcəyinə inanırlar.
