OMM Redaksiyası
Rusiya tərəfində döyüşərkən Ukrayna qüvvələri tərəfindən Kursk vilayətində əsir götürülən iki Şimali Koreya əsgəri Cənubi Koreyaya gətirilib. Onların statusu, təhlükəsizliyi və gələcəyi ilə bağlı məsələ Seul, Pxenyan və Kiyev arasında diplomatik müzakirələrə səbəb olub.
Əsgərlərin Cənubi Koreyada qalmasına icazə verilib-verilməyəcəyi, hərbi əsir statuslarının necə müəyyənləşdiriləcəyi və Şimali Koreyaya qaytarılıb-qaytarılmayacaqları hazırda əsas suallar olaraq qalır.
Təhlükəsizlik yoxlaması və məlumatlandırma prosesi
Cənubi Koreya hakimiyyətinin əvvəlcə əsgərlərlə bağlı geniş təhlükəsizlik yoxlaması aparacağı gözlənilir. Cənubi Koreyada Milli Kəşfiyyat Xidməti ölkəyə gələn Şimali Koreya vətəndaşlarının kimliyini, keçmişini və müdafiə axtarma səbəblərini araşdırır. Bu proses 90 günə qədər davam edə, müstəsna hallarda isə daha 30 gün uzadıla bilər.
Hərbi keçmişləri olan bu iki şəxsin sorğu-sualının adi hallardan daha ətraflı olacağı ehtimal edilir. Cənubi Koreyanın müxalifətçi deputatı Yu Yonq-von 2025-ci ildə Ukraynada onlarla görüşüb. Onun sözlərinə görə, əsgərlər Şimali Koreya ordusunun hazırlığı və Rusiya qüvvələri ilə birgə yerləşdirilməsi barədə mühüm məlumatlara malik ola bilərlər.
Onların Rusiya ərazisində gedən müharibədə Şimali Koreya hərbçilərinin iştirakı ilə bağlı şəxsi təcrübəsi də Cənubi Koreya kəşfiyyat orqanları üçün əhəmiyyətli hesab olunur.
Onların Cənubi Koreyada qalmasına kim qərar verəcək?
Əsgərlərə müdafiə statusunun verilməsi və ölkədə məskunlaşmalarına icazə barədə yekun qərarın Cənubi Koreyanın Birləşmə Nazirliyi tərəfindən qəbul ediləcəyi gözlənilir. Bununla belə, milli təhlükəsizlik məsələləri səbəbindən qərar prosesinə kəşfiyyat qurumları da cəlb oluna bilər.
Əsgərlərin tibbi və psixoloji müayinədən keçirilməsi də ehtimal olunur. Yu Yonq-von onlarla Ukraynada görüşərkən onların ayrı-ayrılıqda saxlanıldığı bildirilmişdi. Uzunmüddətli təcrid və gələcəkləri ilə bağlı qeyri-müəyyənlik sağlamlıq qiymətləndirməsində nəzərə alına bilər.
Müdafiə statusu verilərsə, əsgərlərin Şimali Koreyadan gələn şəxslər üçün mövcud məskunlaşma proqramına cəlb olunacağı gözlənilir. Bu proqram təhsil, peşə hazırlığı və cəmiyyətə inteqrasiya dəstəyi təqdim edir.
Ukraynanın onları başqa ölkəyə göndərmək hüququ vardımı?
Məsələnin ən çox müzakirə olunan tərəflərindən biri əsgərlərin Cənubi Koreyaya transferinin hüquqi əsaslarıdır. Cenevrə Konvensiyasının III sənədinə əsasən, hərbi əsirlərin fəal hərbi əməliyyatlar başa çatdıqdan sonra, ümumiyyətlə, azad edilməsi və repatriasiya olunması nəzərdə tutulur. Lakin beynəlxalq humanitar hüquq onların daha əvvəl azad edilməsini və ya üçüncü ölkəyə köçürülməsini mütləq şəkildə qadağan etmir.
Cənubi Koreya və Ukrayna transferin hüquqi əsaslarını, o cümlədən bunun əsgərlərin hərbi əsir statusuna xitam verib-vermədiyini açıqlamayıb. Hüquq ekspertləri əsas məqamlardan birinin əsgərlərin köçürülməni könüllü şəkildə istəməsi və Şimali Koreyaya qayıtdıqları halda təqib, işgəncə və ya digər ciddi təhlükələrlə üzləşib-üzləşməyəcəkləri olduğunu bildirirlər.
“Seconq” İnstitutunun eksperti Piter Uordun fikrincə, humanitar və insan hüquqları prinsipləri hərbi əsirlərin razı olduqları və qəbul etməyə hazır olan təhlükəsiz üçüncü ölkəyə köçürülməsi üçün əsas yarada bilər. Şimali Koreyanın insan hüquqları üzrə keçmiş Cənubi Koreya nümayəndəsi Li Şin-hva da əsgərlərin Cənubi Koreyaya getmək istəyini və Şimali Koreyada üzləşə biləcəkləri riskləri bu qərar üçün əsas sayıb. Bununla belə, hadisənin hüquqi və diplomatik gərginlik yaratması mümkündür.
Əsgərlər Şimali Koreyaya qaytarıla bilərmi?
Nəzəri baxımdan hərbi əsirlərin repatriasiyası normal nəticə hesab olunur. Lakin ekspertlər Şimali Koreya ilə bağlı məsələnin xüsusilə mürəkkəb hüquqi və humanitar xarakter daşıdığını qeyd edirlər.
Şəxslərin geri qayıtdıqları ölkədə işgəncə, təqib və ya ağır cəza ilə üzləşəcəkləri barədə əsaslı risk varsa, beynəlxalq hüquq onların zorla qaytarılmasına qarşı təminatlar nəzərdə tutur. “Non-refoulement” prinsipi dövlətlərin insanları ciddi təhlükə ilə üzləşə biləcəkləri ölkələrə göndərməsini qadağan edir.
Bu məsələ Şimali Koreya lideri Kim Çen Inın Rusiyanın Kursk vilayətində Ukrayna qüvvələrinə qarşı döyüşərkən əsir düşməkdənsə intihar edən əsgərləri açıq şəkildə tərifləməsindən sonra daha da aktuallaşıb. Məlumata görə, iki əsgər Şimali Koreyaya qayıtmaqdansa Cənubi Koreyaya getmək istədiklərini bildiriblər.
Bu səbəbdən ekspertlər onların məcburi şəkildə geri göndərilməsinin ciddi hüquqi və humanitar narahatlıqlar doğura biləcəyini hesab edirlər.
Transferin açıqlanması niyə diplomatik narazılıq yaratdı?
Əsgərlərin Cənubi Koreyaya gətirilməsi Seul və Kiyev arasında diplomatik mübahisəyə də səbəb olub. Cənubi Koreya Prezidenti Li Ce Myonq transfer barədə məlumatın Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski tərəfindən BMT Baş Assambleyasında açıqlanmasından sonra Kiyevi tənqid edib.
Li Ce Myonqun sözlərinə görə, Ukrayna transferin məxfi saxlanılması barədə razılaşmanı pozub. Seul hesab edir ki, məlumatın açıqlanması əsgərlərin və Şimali Koreyada yaşayan qohumlarının təhlükəsizliyinə risk yarada bilər. Ukrayna isə rəsmi məxfilik razılaşmasının mövcud olduğunu təkzib edib.
Mübahisə təhlükəsizlik, diplomatiya və əsgərlərin ailələrinin qorunmasını əhatə edən işin nə qədər həssas olduğunu göstərir.
Məsələ Cənubi Koreyanın Ukrayna siyasətinə necə təsir edə bilər?
Hadisə Cənubi Koreyanın Ukraynaya dəstəyini artırmaqla ölümcül silah verməkdən imtina etməsi arasında tarazlıq yaratdığı bir vaxta təsadüf edib. Seul Ukraynaya humanitar yardım, yenidənqurma dəstəyi və qeyri-öldürücü hərbi yardım göstərib, lakin ölümcül silahların tədarükü ilə bağlı çağırışlara indiyədək müsbət cavab verməyib.
Prezident Li Ce Myonq iyul ayında Türkiyənin Ankara şəhərində keçirilən NATO sammiti zamanı Ukraynaya 100 milyon dollar həcmində hərtərəfli dəstək vəd edib. Bununla yanaşı, Seul ölümcül silah verməyəcəyini bildirib.
Sammit çərçivəsində Li Ce Myonq və Zelenski Şimali Koreyadan olan hərbi əsirlərlə bağlı məsələnin beynəlxalq hüquq və humanitar prinsiplərə uyğun, onların iradəsinə hörmət edilməklə həll olunması barədə razılığa gəliblər.
Geniş nəticələri olan nadir hadisə
İki əsgərin Cənubi Koreyaya gətirilməsi hərbi əsirlərin hüquqları, müdafiə qanunvericiliyi, kəşfiyyat məlumatlarının toplanması və Koreyalararası münasibətləri əhatə edən, birbaşa analoqu az olan hadisədir.
Əsgərlər Cənubi Koreya hakimiyyətinə Şimali Koreyanın Rusiya qüvvələri ilə birgə xaricdə hərbi əməliyyatlarda iştirakı barədə nadir, birinci əl məlumatlar verə bilərlər. Bununla belə, onların işi Seul, Kiyev və Pxenyan üçün diplomatik və siyasi baxımdan həssas olaraq qalacaq.
