OMM Redaksiyası
Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (CICA) sammiti ərəfəsində Bakıya gələn liderləri ticarət və regional siyasətdən əlavə, mina və partlamamış hərbi sursatların yaratdığı təhlükə birləşdirib.
Kambocanın Baş naziri Hun Manet və Laos Prezidenti Thongloun Sisoulith sammitdən əvvəl Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə görüşüblər. Tərəflərin müzakirələrində mina təhlükəsi ilə mübarizə də yer alıb. Münaqişələrin tarixi fərqli olsa da, hər üç ölkə çirklənmiş ərazilərin təhlükəsizliyini təmin etməyə çalışır.
Laos və Kambocada mina təhlükəsinin miqyası
Laos partlamamış hərbi sursatlardan ən çox zərər çəkən ölkələrdən biridir. Landmine and Cluster Munition Monitor-un məlumatına görə, Vyetnam müharibəsi dövründə, 1964–1973-cü illərdə ölkəyə iki milyon tondan çox bomba atılıb. Onların arasında 270 milyondan artıq kasetli bombanın sub-sursatı olub.
Təmizləmə işlərinin onilliklər ərzində davam etməsinə baxmayaraq, 2024-cü ilin sonuna təxminən 1 500 kvadratkilometr ərazi təhlükəli hesab edilib. Həmin il 75 kvadratkilometr sahə təmizlənib. Laos rəsmiləri işlərin mövcud 2030-cu il hədəfindən sonra da davam etməli olacağını bildirirlər.
Kambocada mina və partlayıcı qalıqları problemi 1970–1998-ci illərdə davam edən münaqişələrin nəticəsidir. Associated Press ölkə ərazisinə dörd-altı milyon mina və müharibə partlayıcı qalığının yayıldığını təxmin edir. Döyüşlər başa çatandan sonra mina və digər partlayıcılar təxminən 20 min nəfərin ölümünə, 45 min nəfərin yaralanmasına səbəb olub.
Təhlükə qalmaqda davam etsə də, Kamboca humanitar minatəmizləmə sahəsində beynəlxalq səviyyədə tanınan təcrübə toplayıb. Ölkə hazırda xaricdəki təmizləmə əməliyyatlarına mütəxəssis və texniki biliklərlə dəstək verir.
Azərbaycanda mina təmizlənməsi bərpa işlərinin prioritetidir
Azərbaycan üçün mina təhlükəsi daha yeni problemdir və Qarabağ bölgəsində təmizləmə işləri ölkənin əsas bərpa prioritetlərindən birinə çevrilib.
Prezident İlham Əliyev 2020-ci ildən bəri minalar nəticəsində 73-ü ölüm olmaqla 437 nəfərin öldüyünü və ya xəsarət aldığını bildirib. Azərbaycan rəsmilərinin hesablamasına əsasən, ölkə ərazisinin 13 faizdən çoxu mina və ya partlamamış hərbi sursatlarla çirklənib.
Azərbaycan, Laos və Kamboca liderlərinin Bakıdakı ikitərəfli müzakirələri fərqli təhlükəsizlik şəraitində olan ölkələrin minatəmizləmə sahəsində oxşar texniki və humanitar çətinliklərlə üzləşdiyini göstərib.
Mina mütəxəssisləri üçün əsas məsələ yalnız partlayıcıları zərərsizləşdirmək deyil, onların yerləşdiyi əraziləri dəqiq müəyyən etməkdir. Çirklənmiş sahələrin araşdırılması prosesin ən vacib və baha başa gələn mərhələlərindən sayılır. Bu, resursların təhlükə yaratmayan ərazilərə yönəldilməsinin qarşısını almağa kömək edir.
Azərbaycanın minatəmizləmə agentliyi ANAMA sentyabrda Pnompendə yerləşən ASEAN Regional Minatəmizləmə Mərkəzi (ARMAC) ilə anlaşma memorandumu imzalayıb. İki qurum təcrübə və qabaqcıl metodların mübadiləsi çərçivəsində Laos rəsmiləri ilə də əməkdaşlıq edib.
Beynəlxalq minatəmizləmə təşkilatları da bu sahədə iştirak edir. Humanitar təşkilat APOPO daha əvvəl mina aşkarlama və təmizləmə layihəsi çərçivəsində Kamboca komandasını Azərbaycana göndərib. Təşkilatın Kambocadakı təlim mərkəzləri isə dünya üzrə əməliyyatlara dəstək verir.
Kamboca nümayəndə heyətinin Bakı səfəri zamanı minatəmizləmə üzrə ayrıca saziş imzalanmayıb. İki ölkə arasında bağlanan sənədlər iqtisadi əməkdaşlıq, vergitutma və təhsil sahələrini əhatə edib.
Bununla belə, tərəflərin açıqlamaları minatəmizləmə üzrə praktiki əməkdaşlığa marağın artdığını göstərir. Əliyev “təcrübə, bilik və təlim” mübadiləsindən danışıb. Azərbaycan rəsmiləri isə minatəmizləmənin bərpa və məskunlaşma işləri ilə uzlaşdırılması təcrübəsini dəfələrlə önə çəkiblər.
Görüşlərin mümkün nəticəsi yeni genişmiqyaslı təşəbbüsdən çox, təlim proqramları, təcrübə səfərləri, qurumlararası mübadilə və texnologiyaların paylaşılması istiqamətində əməkdaşlığın genişlənməsi ola bilər.
Hər üç ölkə üçün maliyyələşmə əsas maneələrdən biri olaraq qalır. Azərbaycan təmizləmə işlərinin böyük hissəsini milli vəsait hesabına maliyyələşdirdiyini, eyni zamanda xüsusi avadanlıq və müasir texnologiyalara çıxış axtardığını bildirir. Kambocanın minatəmizləmə sektoru beynəlxalq donorlardan, Laos isə əhəmiyyətli dərəcədə xarici yardımdan asılıdır.
Humanitar təşkilatlar xəbərdarlıq edirlər ki, maliyyələşmə qeyri-müəyyən olduqda, texniki bilik və təcrübə mövcud olsa belə, işlərin tempi xeyli zəifləyə bilər.
Bakıdakı müzakirələr bir reallığı üzə çıxarıb: müharibələrin tarixi fərqli olsa da, onların partlayıcı mirasının aradan qaldırılması hər üç ölkə üçün oxşar çətinliklər yaradır.
