OMM Redaksiyası
Avropada sərnişin reyslərinə ünvanlanan bomba hədələri hava nəqliyyatında pozuntulara səbəb olub: bəzi təyyarələr başqa hava limanlarına yönləndirilib, hava limanlarında iş dayandırılıb və hərbi təyyarələr müşayiətə cəlb olunub. Yoxlamalar zamanı partlayıcı tapılmayıb.
“Reuters”in məlumatına görə, təkcə çərşənbə axşamı azı yeddi reys hədəfə çevrilib. Heç kim məsuliyyəti üzərinə götürməyib, səlahiyyətlilər isə şübhəlilərin kimliyini ictimaiyyətə açıqlamayıb.
Hadisələr aviasiya təhlükəsizliyi ilə bağlı sual doğurur: saxta ola biləcək, lakin təhlükəsiz şəkildə görməzlikdən gəlinə bilməyən hədələrə hökumətlər necə reaksiya verməlidir?
Altı ölkədə reyslər yoxlanılıb
Çərşənbə axşamı Romadakı Fiumicino hava limanında “Ryanair”ə məxsus iki təyyarədə yoxlama aparılıb. Lissabondan gələn ilk reys Mərkəzi Avropa vaxtı ilə saat 09:40-da, Dublindən gələn ikinci reys isə saat 10:30-da enib. İkinci təyyarəni İtaliya Hərbi Hava Qüvvələri müşayiət edib.
Hava limanının operatoru ADR bildirib ki, hər iki təyyarə, baqaj, sərnişinlər və ekipaj üzvləri yoxlanılıb, daha sonra həyəcan siqnalları ləğv edilib. ADR hava limanının özünün hədəfə alınmadığını, digər reyslərə təsir göstərilmədiyini də təsdiqləyib. “Associated Press”in məlumatına görə, hər iki hədə barədə elektron poçtla xəbər verilib.
İspaniyanın Mursiya hava limanında noyabrın 3-də Mançesterdən gələn “Ryanair” reysinə bomba qoyulduğu barədə hədə alından sonra təhlükəsizlik protokolları işə salınıb. Regional hökumətin nümayəndəsi Fransisko Lukasın sözlərinə görə, göyərtədəki 121 nəfər — 114 sərnişin və yeddi ekipaj üzvü — yoxlama üçün təyyarədən düşürülüb, təyyarədə axtarış aparılıb.
Bolqarıstanın Nəqliyyat Nazirliyi iki reysə qarşı hədələr barədə məlumat verib. Bunlardan biri Dublindən Sofiyaya uçan, 185 sərnişin daşıyan “Ryanair” təyyarəsi, digəri isə Milan-Bergamo şəhərindən gələn və göyərtəsində 176 nəfər olan “Wizz Air” reysi olub. Hər iki təyyarə təhlükəsiz enib, yoxlamalarda partlayıcı aşkarlanmayıb.
Bundan bir gün əvvəl Londondan Sofiyaya uçan “Wizz Air” təyyarəsi Macarıstanın “Gripen” qırıcısının müşayiəti ilə Budapeştə yönləndirilib. Bu barədə Macarıstanın müdafiə naziri bildirib.
Polşada Londondan gələn “LOT” reysi planlaşdırılmamış şəkildə Varşava-Modlin hava limanına enib. Təhlükəsizlik qruplarının təyyarəni yoxlaması zamanı hava limanında işlər günorta saatlarınadək dayandırılıb, sərnişinlər isə yoxlama müddətində gəliş zalında gözləyiblər.
Kopenhagendən gələn “SAS” təyyarəsi də yoxlama üçün Varşava-Şopen hava limanına enib. “SAS” təyyarənin təhlükəsiz endiyini təsdiqləyib, Polşa hakimiyyəti isə hədənin əsassız olduğunu bildirib. Hava limanı fəaliyyətini davam etdirib.
Bu hadisələrdən əvvəl, oktyabrın 18-də, Təl-Əvivdən Vyanaya uçan “Austrian Airlines” təyyarəsi Rumıniya üzərində olarkən bomba hədəsi alıb və Sofiyaya yönləndirilib. Bolqarıstanın Nəqliyyat Nazirliyinin məlumatına görə, təyyarəni Bolqarıstanın “MiQ-29” qırıcısı müşayiət edib.
“Airbus A320” təxminən 30 dəqiqə sonra enib. Göyərtədəki 51 sərnişin və altı ekipaj üzvü təxliyə olunub. Yoxlama zamanı təhlükə aşkarlanmayıb, təyyarə daha sonra Vyanaya uçuşunu davam etdirib.
Hədə siqnalı genişmiqyaslı tədbirlərə səbəb olur
Bu hədə dalğasının təsiri təhlükəsizlik qruplarının tapdıqlarından deyil, hər xəbərdarlığın yaratdığı reaksiyanın miqyasından qaynaqlanır. Təhdid məktubu göndərmək, demək olar ki, heç bir xərc tələb etmir, lakin son hadisələr üç ölkədə hərbi müşayiətə, hava limanlarının bağlanmasına, uçuş-enmə zolağının müvəqqəti bağlanmasına və yüzlərlə sərnişinin yoxlanılmasına səbəb olub.
Aviasiya təhlükəsizliyi prosedurlarına əsasən, yoxlamalar başa çatanadək hər bir inandırıcı hədə potensial olaraq həqiqi təhlükə kimi qəbul edilməlidir. Beləliklə, minimal səylə geniş və xərcli cavab tədbirlərinə səbəb olmaq, itkilər deyil, xaos yaratmağa çalışanlar üçün bomba hədələrini cəlbedici taktika edə bilər.
Aviasiya təhlükəsizliyi şirkəti “Dyami”nin rəhbəri Erik Şouten “Reuters”ə bildirib ki, bu mənzərə “Avropada pozuntu yaratmaq istəyən Rusiya dövlət aktorlarının narrativinə uyğun gəlir”. Bununla belə, o, Moskvanı hadisələrlə əlaqələndirən sübut təqdim etməyib.
Avropa rəsmiləri daha əvvəl Rusiyanı və İranı qitədə “hibrid hücumlar” və təxribat əməliyyatları həyata keçirməkdə ittiham ediblər. Hər iki ölkə bu ittihamları rədd edib.
Araşdırmalara görə, bu cür fəaliyyətlər son illərdə artıb. Strateji və Beynəlxalq Araşdırmalar Mərkəzinin (CSIS) Set G. Cons tərəfindən 2025-ci ilin martında dərc edilmiş araşdırmasında 2024-cü ildə Avropada Rusiya ilə əlaqələndirilən 34 hücum və plan qeydə alınıb. 2023-cü ildə belə hadisələrin sayı 12 olub.
Nəqliyyat infrastrukturu, o cümlədən təyyarələr, hədəflərin 27 faizini təşkil edib. Hesabatda bu əməliyyatların adətən az sayda itkiyə səbəb olduğu və bununla da xərcləri aşağı saxlamaqla məsuliyyətin müəyyənləşdirilməsini çətinləşdirmək cəhdinin göründüyü qeyd olunub.
Niderlandda yerləşən Terrorla Mübarizə üzrə Beynəlxalq Mərkəz 2026-cı ilin fevralında Rusiyanın 2022-ci ilin fevralından bəri Avropada ən azı 151 düşmənçilik xarakterli əməliyyatla əlaqələndirildiyini bildirib. Mərkəzin hesabatına yalnız məsuliyyətin inamla müəyyənləşdirilə bildiyi hallar, o cümlədən hava limanları yaxınlığında dronların görünməsi və GPS siqnallarının qarışdırılması daxil edilib.
Hər iki araşdırmada son bomba hədələri nəzərdən keçirilməyib. Heç bir qurum hazırkı hadisələri xarici hökumətlə əlaqələndirməyib.
Hindistanda 2024-cü ildə qeydə alınan saxta bomba hədələri araşdırmalar bitməmiş nəticə çıxarmağın risklərini göstərir. Hindistan mediasının topladığı rəqəmlərə görə, həmin ilin noyabr ayının ortalarınadək 999 saxta hədə qeydə alınmışdı.
Araşdırmaçılar bəzi elektron məktubların Rusiya IP ünvanı və Budapeşt ilə əlaqəsini müəyyən etsələr də, şübhəlilər arasında saxta sosial media hesabından istifadə etməkdə ittiham olunan 17 yaşlı yeniyetmə də olub. Məsul şəxslərin çoxu müəyyən edilməyib.
Hindistan təcrübəsi göstərib ki, genişmiqyaslı saxta hədə kampaniyalarında ayrı-ayrı şəxslər, onları təqlid edənlər və mümkün mütəşəkkil qruplar iştirak edə bilər. Buna görə məsuliyyət daşıyanları müəyyənləşdirmək çətinləşir. Araşdırmalar aylarla davam edə, bəzi işlər isə heç vaxt açılmaya bilər.
Avropanın bir neçə ölkəsində son hədələrlə bağlı araşdırmalar davam edir. Polşada polis “SAS” reysi ilə bağlı xəbərdarlığı araşdırır.
Aviaşirkətlər və hökumətlər üçün çətinlik ondadır ki, hər xəbərdarlıq təhlükəsizlik tədbirləri tələb edir, hətta sonradan hədə saxta çıxsa belə. Bununla yanaşı, hər yönləndirmə, təxliyə və hava limanının bağlanması hava nəqliyyatının nə qədər asanlıqla pozula biləcəyini göstərir.
Araşdırmaçılar məsul şəxsləri müəyyən edənədək Avropanın aviasiya sektoru sərnişinləri qorumaqla anonim hədələrin uçuşları dəfələrlə dayandırmasına yol verməmək arasında çətin tarazlıq axtarmalı olacaq.
