OMM Redaksiyası
AnewZ nəşrinin rəy bölməsində dərc olunan təhlildə ABŞ ilə Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əlaqələrin güclənməsinin Azərbaycan üçün yarada biləcəyi imkanlar və çətinliklər nəzərdən keçirilir. Nəşr qeyd edir ki, rəy bölməsindəki fikirlər müəlliflərə məxsusdur və AnewZ-in rəsmi mövqeyini əks etdirmir.
ABŞ–Mərkəzi Asiya əlaqələrinin möhkəmlənməsi beynəlxalq münasibətlərdə alternativ tranzit marşrutlarının inkişafına, enerji və kritik mineral təchizatı şəbəkələrinin şaxələndirilməsinə marağın artdığı daha geniş tendensiyanın tərkib hissəsidir. Rusiya-Ukrayna münaqişəsi və İranda müharibə kimi davam edən geosiyasi böhranlar, texnoloji tərəqqi, çoxsaylı güc mərkəzlərinin meydana çıxması və ABŞ–Çin rəqabətinin kəskinləşməsi Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz kimi regionlara qlobal siyasətdə diqqəti artırıb.
C5+1 formatının yalnız məsləhətləşmə platformasından ABŞ ilə Mərkəzi Asiyanın beş ölkəsi arasında daha məzmunlu əməkdaşlıq mexanizminə çevrilməsi regionun ABŞ-ın xarici siyasətində mühüm iqtisadi tərəfdaş kimi qəbul edildiyini göstərir. Təhlilə görə, Mərkəzi Asiya artıq daha geniş geosiyasi oyunda sadəcə piyada kimi nəzərdən keçirilmir.
Bu dəyişiklik Avrasiyada əlaqəliliyin genişlənməsinə töhfə verə biləcək Azərbaycan üçün də əhəmiyyətlidir. Ölkənin geostrateji mövqeyi ona Rusiya və İran kimi geosiyasi mübahisələrin mərkəzində olan ərazilərdən yan keçən tranzit marşrutları təklif etmək imkanı yaradır. Bu mövqe Azərbaycanın iqtisadi və siyasi təsir imkanlarını, eləcə də regional əlaqəlilikdəki rolunu artıra bilər.
Digər tərəfdən, yeni imkanlar geosiyasi və logistika çətinlikləri də yarada bilər. ABŞ-ın Xəzər regionunda əlaqəliliyi gücləndirmək cəhdləri Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqazdakı nüfuzunu artırmaq istəyini yaxından izləyən güclü ölkələrlə gərginliyə səbəb ola bilər. “Orta dəhliz” kimi iddialı layihələr isə Azərbaycan da daxil olmaqla iştirakçı ölkələrin logistika və infrastrukturuna əlavə yük gətirə bilər.
Azərbaycan üçün iqtisadi və geosiyasi imkanlar
Əsasən enerji, kritik minerallar və nəqliyyat sahələrinə yönələn ABŞ–Mərkəzi Asiya əlaqələrinin güclənməsi regional ticarət və iqtisadiyyatın inkişafına müsbət təkan verə bilər. Bu, Mərkəzi Asiya ilə C6 formatı çərçivəsində, ABŞ-la isə sülh sammiti vasitəsilə əlaqələri gücləndirməyə maraq göstərən Azərbaycan üçün də əhəmiyyətlidir. Hər üç tərəf dəhliz siyasətinə böyük önəm verir.
C6 formatının gündəmində əsasən “Orta dəhliz” dayanır. Layihə iştirakçı ölkələrə iqtisadi imkanlar və geostrateji təsir gücü vəd edir. Vaşinqtonun investisiya və siyasi dəstəklə layihəyə marağının artması onun cəlbediciliyini və əhəmiyyətini daha da yüksəldir.
ABŞ-ın dəstəklədiyi “Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu” (TRIPP) isə Azərbaycanın cənubundan və Ermənistan ərazisindən keçməsi planlaşdırılan nəqliyyat dəhlizidir. Təhlilə əsasən, bu marşrut “Orta dəhliz” üçün əlavə və uzadılmış bir yol rolunu oynaya bilər. Bu əlaqələr reallaşarsa, Azərbaycanın daha geniş Avrasiya əlaqəlilik şəbəkəsində əsas mərkəzə çevrilməsi üçün imkanlar yarana bilər.
ABŞ-ın Mərkəzi Asiyada kritik minerallara və dəmir yolu infrastrukturuna yatırdığı investisiyaların artması Xəzər regionuna da təsir edə bilər. Mərkəzi Asiyadan Avropa bazarlarına gedən malların və qiymətli materialların daha böyük həcminin Azərbaycan limanları və yolları ilə daşınması ölkəyə əhəmiyyətli fayda verə bilər.
Tranzit ölkəsi kimi Azərbaycan gəlirlərini artıra, limanlarını, dəmir yollarını və logistika şəbəkələrini inkişaf etdirə, həmçinin emal fəaliyyəti ilə məşğul ola bilər. Bunlar milli gəlirlərin və iqtisadi təsir imkanlarının artmasına şərait yarada bilər.
Geosiyasi baxımdan ABŞ–Mərkəzi Asiya əlaqələrinin güclənməsi Mərkəzi Asiyanın dənizə çıxışı olmayan ölkələrini çoxtərəfli iqtisadi təşəbbüslər vasitəsilə Qərb şəbəkələrinə və Avropa bazarlarına bağlayan Azərbaycan kimi etibarlı və yaxın tərəfdaşın mövcudluğunu zəruri edir. Formalaşmaqda olan orta güc kimi Azərbaycan regionda artıq möhkəm mövqeyə malikdir. ABŞ–Mərkəzi Asiya əməkdaşlığının intensivləşməsi Cənubi Qafqazın Mərkəzi Asiya ilə daha geniş kommersiya tərəfdaşlığına inteqrasiyasında Azərbaycanın vasitəçi rolunu və nüfuzunu artıra bilər.
Geosiyasi və infrastruktur riskləri
ABŞ-ın Xəzər regionunun inkişafına marağı artıb və Vaşinqton Azərbaycanı Avrasiya əlaqəliliyi və kommersiya əsaslı tərəfdaşlıqlar strategiyasının mühüm həlqəsi kimi görməyə başlayıb. Lakin Azərbaycanın güclü qonşuları ABŞ-ın öz yaxın ətrafında artan marağına və mövcudluğuna müsbət yanaşmaya bilər.
Təhlildə Rusiyanın və İranın Qərbə açıq şəkildə qarşı olduqları, bu münasibətin, müəllifin ifadəsi ilə, az qala paranoyaya çatdığı qeyd olunur. Rusiyanın Gürcüstan və Ukrayna ilə bağlı hərbi qarşıdurmalarının Qərbin təsiri ilə əsaslandırılması, eləcə də İranın ABŞ-la əməkdaşlıq edən ölkələrə açıq düşmən münasibəti və ictimai qınağı Azərbaycanın ABŞ-ın dəstəklədiyi təşəbbüslərlə əməkdaşlığı dərinləşdirərkən ehtiyatlı davranmasını zəruri edir.
Eyni zamanda, Rusiyanın regionun böyük hissəsində təsirinin azalması və Ukraynadakı müharibəyə başının qarışması, eləcə də İranın açıq qarşıdurmanın yüksək xərcləri səbəbindən şimal qonşusuna münasibətdə davranış imkanlarının məhdudluğu Azərbaycanın güclü qonşularından artan geosiyasi təzyiqə qarşı həssaslığını azalda bilər. Bununla belə, Qərb tərəfdaşları ilə münasibətlər də daxil olmaqla, xarici siyasət qərarlarında regional geosiyasi dinamikanın nəzərə alınması və ehtiyatlılıq əsas prinsiplər olmalıdır.
Digər çətinlik infrastruktur və logistika ilə bağlıdır. Təhlildə bu amillərin gələcəkdə geosiyasi gərginlik və təzyiqlərdən daha ciddi maneələr yarada biləcəyi vurğulanır. “Orta dəhliz” kimi layihələrin işləməsi üçün təkcə siyasi iradə və dəstək kifayət deyil: geniş infrastruktur yenilənməsi, əlaqələndirilmiş logistika, uyğunlaşdırılmış gömrük prosedurları, transsərhəd əməkdaşlığın gücləndirilməsi və milli təhlükəsizlik tədbirləri tələb olunur.
“Orta dəhliz”in inkişafı xeyli vaxt, ciddi diplomatik səylər və milli investisiya tələb edə bilər. Layihə tam fəaliyyətə başlayıb real gəlir gətirənədək iştirakçı ölkələr üçün əhəmiyyətli maliyyə yükü yarana bilər.
Azərbaycan coğrafi mövqeyinə görə geosiyasi dəyişikliklərdən xüsusilə təsirlənir. Geosiyasətin dəyişkənliyi və şəraitin sürətlə dəyişə bilməsi bir neçə dövləti əhatə edən uzunmüddətli layihələrdə ciddi risk və qeyri-müəyyənliklər yaradır. Bu risklər Azərbaycan kimi kiçik dövlətlər üçün xüsusilə aktualdır.
Əlaqəlilik inkişaf strategiyasının mərkəzindədir
Qeyri-müəyyən və parçalanmış dünya nizamında əlaqəlilik və regional əməkdaşlıq ölkənin digər dövlətlərlə müqayisədə iqtisadi və siyasi mövqeyini möhkəmləndirməsinin ən təsirli yollarından sayılır.
Enerji marşrutlarını, tranzit dəhlizlərini və qiymətli materialların daşınmasını əhatə edən “Orta dəhliz” kimi genişmiqyaslı layihədə regional və beynəlxalq əməkdaşlıq, eləcə də ABŞ–Mərkəzi Asiya əlaqələrinin güclənməsi Azərbaycanın xarici geosiyasi təzyiqlərə qarşı dayanıqlığını artıraraq ölkəyə əhəmiyyətli iqtisadi fayda gətirə bilər. Təhlilin qənaətinə görə, bu proses çətinliklər yaratsa da, mövcud geosiyasi şəraitdə Azərbaycanın imkan və qazancı risklərdən üstün ola bilər.
