OMM Redaksiyası
Fars körfəzindən Afrika Buynuzunadək hökumətlər nəzarət edə bilmədikləri münaqişənin mümkün nəticələrinə qarşı tədbirlər görür. Ehtiyat planları ticarət marşrutlarını, ittifaqları və regionun siyasi xəritəsini artıq dəyişməyə başlayıb.
Yaxın Şərqin əksər paytaxtları bunu açıq şəkildə dilə gətirməsə də, hazırkı böhranın asanlıqla həll olunmayacağını düşünür. Gərginliyin uzunmüddətli qarşıdurmaya çevrilməsi və ya daha da kəskinləşməsi ehtimalı dövlətləri yeni boru kəmərləri və ehtiyatlardan tutmuş diplomatik əlaqələrin kəsilməsinə, silahlı qruplarla danışıqlara qədər müxtəlif addımlar atmağa sövq edir.
Etimad niyə zəifləyib?
İranın, müttəfiqlərinin və rəqiblərinin iştirak etdiyi müharibə bir neçə cəbhəyə yayılıb. İraq, Yəmən və Sudan kimi ölkələrdə dövlət hakimiyyəti mübahisəlidir, əvvəllər sabit görünən ittifaqlar isə getdikcə şərti xarakter alır.
Uzun müddət ABŞ-nin təhlükəsizlik təminatına arxalanan Fars körfəzi ölkələri bir müddətdir riskləri bölüşdürməyə çalışır: Tehran, Pekin və Moskva ilə əlaqələri genişləndirir, eyni zamanda ABŞ-dən silah almağı davam etdirirlər.
İqtisadi nəticələr də hiss olunur. 2023-cü ilin sonundan Qırmızı dənizdə gəmilərə edilən hücumlar daşıyıcıları Süveyş kanalından yayınmağa vadar edib. Dünya neftinin təxminən beşdə birinin daşındığı Hörmüz boğazı ətrafındakı təhdidlər Fars körfəzinin ixrac modelinin həssaslığını üzə çıxarıb. Sığorta xərcləri artıb, daşınma cədvəlləri dəyişib, tranzit haqlarından, neft gəlirlərindən və ticarət dəhlizlərindən asılı hökumətlərin büdcələrinə təzyiq yaranıb.
Təhlükəsizlik mənzərəsi də parçalanıb. Öz silahı, maliyyəsi və gündəliyi olan silahlı qruplar sərhədlər boyunca fəaliyyət göstərir. Bir ölkədən atılan raket və ya pilotsuz uçuş aparatı başqa ölkədə nəticələrə səbəb ola bilər; bu qruplara kimin təsir göstərə bildiyi isə aydın deyil.
Fars körfəzi ölkələri Vaşinqtonun bölgədə nə qədər qalacağına şübhə edir. Bağdad idarə etməli olduğu silahlı qruplara, Misir və Efiopiya Nil çayı və Qırmızı dəniz məsələlərində bir-birinə etibar etmir. Çin də Fars körfəzindən enerji təchizatının nə qədər etibarlı olacağını nəzərdən keçirir. Ölkələr başqalarının vədlərinin yerinə yetirilməməsi ehtimalına uyğun planlar qurur.
İraq və Afrika Buynuzunda yeni gərginlik
ABŞ hərbçilərinin İraqdan çıxarılması Vaşinqton və Bağdadın 2024-cü ildə koalisiya missiyasını mərhələli şəkildə başa çatdırmaq barədə əldə etdiyi anlaşmaya əsaslanır. Bu addım regional müharibə fonunda atıldığı üçün İraqda yaranacaq boşluğu kimin dolduracağı sualını gündəmə gətirir.
Bağdad bütün silahların dövlət nəzarətində olmasını istəyir. İranla yaxınlığı olan, bir çoxu Xalq Səfərbərlik Qüvvələri ilə əlaqəli qruplar isə özlərinə məxsus hesab etdikləri silahları təhvil verməkdən imtina edir. Rəsmi hakimiyyət hökumətin əlində olsa da, silahların böyük hissəsi və siyasi təsir imkanları həmin qruplardadır.
İraqın tam nəzarət etmədiyi ərazilər Fars körfəzi qonşularına təzyiq göstərmək və Yəməndəki husilər də daxil olmaqla, başqa cəbhələrə silah ötürmək üçün istifadə oluna bilər. Xarici dəstəyin əvvəlki illərlə müqayisədə azaldığı bir vaxtda Bağdadın əsas vəzifəsi ölkənin bu zəncirin bir hissəsinə çevrilməsinin qarşısını almaqdır.
Efiopiya ilə Eritreya arasında diplomatik münasibətlərin kəsilməsi Qırmızı dənizdə gərginliyin artdığı vaxta təsadüf edir. Əhalisi 100 milyondan çox olan Efiopiya Eritreya 1993-cü ildə müstəqillik qazandıqdan sonra dənizə çıxışı olmayan ölkəyə çevrilib. Addis-Abeba dənizə çıxış və Qırmızı dənizdə daha böyük rol tələb edir. Uzun və strateji sahil xəttinə malik Eritreya isə öz təsirini bölüşmək istəmir.
Bu qarşıdurmanın mümkün nəticələri qonşu ölkələrə də təsir edə bilər. Nil üzərindəki bənd məsələsində Efiopiya ilə fikir ayrılığı yaşayan Misir Qırmızı dənizin təhlükəsizliyində maraqlıdır. Sudandakı müharibə ölkəni regional yenidənqurmaya cəlb edə bilər. Cibutidə xarici hərbi bazalar yerləşir və Efiopiya ticarətinin böyük hissəsi bu ölkədən keçir.
Yeni enerji və ticarət marşrutları
Çinin emal olunmuş neft məhsullarının ixracını məhdudlaşdırması enerji təchizatında mümkün fasilələrə qarşı müdafiə tədbiri kimi qiymətləndirilir. Dünyanın ən böyük enerji istehlakçılarından biri olan Çin Fars körfəzindən böyük həcmdə xam neft alır. Münaqişə enerji axınlarını pozduğundan, ölkə daxili ehtiyatlarını saxlamaqla uzunmüddətli böhrana qarşı bufer yaradır.
Bu addım Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Qətər üçün qarışıq siqnaldır: Çin onlar üçün mühüm alıcı olaraq qalır, lakin öz bazarını qoruyan və ehtiyatlarını artıran ölkənin ayrı-ayrı təchizatçılardan asılılığı azalır.
Gəmilərin və enerji axınlarının bir hissəsi bərpa olunsa da, şirkətlər marşrutları dəyişib, sığorta şərtlərini yenidən müzakirə edib və Afrikanın Ümid burnu ətrafından keçən daha uzun yol üzrə planlar qurub. Husilərin hücumlarından əvvəl Süveyş kanalı dünya ticarətinin təxminən 12 faizini daşıyırdı. Kanalın gəlirləri maliyyə çətinlikləri yaşayan Misir hökuməti üçün əhəmiyyətlidir.
Təhlükəsizlik yaxşılaşsa belə, daşıma şirkətləri Süveyş marşrutuna qayıtmazdan əvvəl sabitliyin davam edəcəyinə əmin olmaq istəyəcək. Uzun aylar ərzində qurulmuş logistika və sığorta planlarının dəyişdirilməsi vaxt tələb edə bilər; itirilmiş daşımaların bir hissəsi isə geri qayıtmaya bilər.
Fars körfəzi ölkələri Hörmüz boğazından asılılığı azaltmaq üçün quru marşrutları qurur. Səudiyyə Ərəbistanı şərq-qərb boru kəməri ilə nefti Qırmızı dənizdəki Yanbu limanına, BƏƏ isə Oman körfəzindəki Füceyrə limanına yönəldir. Efiopiya Cibuti dəhlizindən asılıdır, Misir isə Süveyş kanalını qorumağa çalışır. Türkiyə də Asiya, Fars körfəzi və Avropa arasında logistika körpüsü kimi rolunu genişləndirir.
Bu addımlar ayrı-ayrılıqda risklərə qarşı sığorta tədbiri sayıla bilər. Lakin ümumilikdə onlar region ölkələrinin həyati dəniz yollarının daim açıq qalacağına əvvəlki kimi arxalanmadığını göstərir. Mövcud hazırlıqların ehtiyatlı planlama, yoxsa daha ağır qarşıdurmaya hazırlıq olduğu isə qonşu dövlətlərin bu planlardan necə istifadə etməsindən və növbəti gərginlik ocağının harada yaranacağından asılı olacaq.
