OMM Redaksiyası
Şimali Aral dənizinin su həcmi 2022-ci ildən bəri 24 faiz artaraq 23,4 milyard kubmetrə çatıb. “AnewZ” yazır ki, bu rəqəmlər Türkiyənin Antalya şəhərində keçirilən COP31 iqlim konfransında açıqlanıb.
Qazaxıstanın ekologiya və təbii sərvətlər nazirinin müavini Mansur Oşurbayev Aral dənizi bölgəsinin bərpası istiqamətində görülən işlərdən danışıb. Onilliklər ərzində su səviyyəsinin azalması nəticəsində dəniz dibinin geniş əraziləri üzə çıxıb.
Kokaral bəndinin inşası dənizin şimal hissəsinin qorunmasına kömək edən mühüm addım olub. Layihə suyun duzluluğunu təxminən 50 faiz azaldıb, balıq populyasiyalarının bərpasına və ətraf ekosistemlərin dirçəlməsinə töhfə verib.
Bununla belə, keçmiş dəniz dibinin böyük əraziləri quru qalır və ekoloji təhlükə yaradır. Külək üzə çıxmış çöküntülərdən duz və tozu ətraf ərazilərə daşıyaraq yerli ekosistemlərə və icmalara zərər vurmaq riski yaradır.
Bu problemin qarşısını almaq məqsədilə Qazaxıstan 2021–2025-ci illərdə 1,1 milyon hektardan çox, yəni 11 min kvadratkilometr ərazidə meşəsalma və torpaqların bərpası işləri aparıb. Proqram çərçivəsində quraqlığa davamlı, qumlu torpaqları sabitləşdirərək havadakı duz və tozun yayılmasını məhdudlaşdıran 56 milyondan çox saksaul tingi əkilib.
Dənizin sahəsini genişləndirmək planı
Qazaxıstan bərpa işlərinin yeni mərhələsinə hazırlaşır. Dünya Bankı ilə tərəfdaşlıq çərçivəsində hazırlanmış layihə Şimali Aral dənizinin su həcmini 34 milyard kubmetrə çatdırmağı, səth sahəsini isə təxminən 3 913 kvadratkilometrədək genişləndirməyi nəzərdə tutur.
Təşəbbüsə Kokaral bəndinin yenidən qurulması daxildir. Daha geniş bərpa və suvarmanın modernləşdirilməsi proqramının ilk mərhələsinin 2027–2030-cu illərdə həyata keçirilməsi planlaşdırılır.
Suvarma infrastrukturu yenilənəcək
Hədəflərə çatmaq üçün həm dənizin, həm də Mərkəzi Asiyadakı kənd təsərrüfatı icmalarının əsas su mənbəyi olan Sırdərya çayının sularından səmərəli istifadə vacibdir.
Qazaxıstan Türküstan və Qızılorda vilayətlərində 160-dan çox layihə vasitəsilə suvarma infrastrukturunu modernləşdirməyi və avtomatlaşdırmağı planlaşdırır. Rəsmilər su itkilərini azaltmaqla qənaət olunan suyun bir hissəsini Şimali Aral dənizinə yönəltməyə, eyni zamanda fermerlərin su təminatını qorumağa ümid edir.
Sırdərya bir neçə Mərkəzi Asiya ölkəsindən keçdiyi üçün su ehtiyatlarının etibarlı təminatında regional əməkdaşlıq mühüm rol oynayır. 2025-ci ildə Qazaxıstan və Özbəkistan onillik danışıqlardan sonra ortaq su ehtiyatlarının birgə idarə olunması və dayanıqlı istifadəsi barədə razılaşma imzalayıb.
Dənizin uzunmüddətli bərpası yuxarı axındakı ölkələrdən sabit su axınından asılıdır. Şimali Aral dənizində su səviyyəsinin yüksəlməsi onilliklər boyu davam edən ekoloji zərərdən sonra bərpanın mümkün olduğunu göstərir. Bu irəliləyişin davamı isə investisiyalardan, suvarmanın səmərəliliyinin artırılmasından və qonşu ölkələr arasında daha sıx əməkdaşlıqdan asılı olacaq.
