OMM Redaksiyası
Siçanlar üzərində aparılan yeni araşdırma göstərib ki, qan-beyin baryeri yalnız zərərli maddələrin beyinə keçməsinin qarşısını almır, həm də orqanizmdə istehsal olunan faydalı zülalları seçərək müəyyən beyin hüceyrələrinə çatdırır. Bu mexanizmin Alzheimer xəstəliyinin ilkin mərhələlərində pozula biləcəyi və müalicə üçün yeni hədəf yarada biləcəyi ehtimal olunur.
San-Fransiskodakı “Gladstone Institutes”un tədqiqatçıları bildirirlər ki, kəşf xəstəliyin müalicəsində diqqəti təkcə beyinə deyil, orqanizmin digər hissələrində baş verən proseslərə də yönəldə bilər. Bu barədə “AnewZ” yazır.
Qan-beyin baryeri beyin damarlarının daxili səthini örtən və beyni qan dövranının qalan hissəsindən ayıran xüsusi hüceyrələr şəbəkəsidir. Tədqiqatın rəhbəri, “Gladstone Institutes”dan Endryu Yanq bildirib ki, alimlər uzun müddət bu baryeri beyni toksinlərdən qoruyan sadə fiziki sərhəd kimi qəbul ediblər. Onun sözlərinə görə, yeni nəticələr baryerin qandakı uyğun zülalları seçib, onları beyindəki uyğun hüceyrələrə daşıyan aktiv sistem olduğunu göstərir.
Araşdırmada alimlər siçanların qanında 861 zülalı funksiyalarını dəyişmədən izləmək üçün Nobel mükafatı qazanmış zülal etiketləmə kimyasından istifadə ediblər. Etiketlənmiş zülallar siçanlara yenidən yeridildikdən sonra tədqiqatçılar baryeri keçən zülalları müəyyənləşdirmək üçün beyin toxumalarını araşdırıblar.
Tədqiqat noyabrın 11-də “Cell” jurnalında dərc olunub. Yanq araşdırmanın baş müəllifi, onun laboratoriyasında çalışan Haoyue Çjou isə ilk müəllifidir. Tədqiqata Kaliforniya Universitetinin San-Fransisko kampusu, “Buck Institute for Research on Ageing”, Honkonq Neyrodegenerativ Xəstəliklər Mərkəzi, Honkonq Elm və Texnologiya Universiteti və “Emory School of Medicine” alimləri də qatılıblar.
İzlənən 861 zülaldan yalnız 92-si qan-beyin baryerini keçib. Onların əksəriyyəti, xüsusən də qaraciyər kimi bədənin uzaq hissələrində yaranıb. “Gladstone Institutes”un məlumatına görə, baryer xüsusi reseptorlarla seçilmiş zülalları tanıyıb daşıyır; zülallar təsadüfi şəkildə beyinə daxil olmur. Baryeri keçdikdən sonra isə onlar müxtəlif beyin hüceyrələrinə çatdırılır.
Tədqiqatçılar qaraciyərdə istehsal olunan apolipoprotein A1-i (APOA1) xüsusi əhəmiyyət daşıyan zülal kimi müəyyən ediblər. Bu zülal beyinə keçərək neyronlar arasındakı sağlam əlaqələrin qorunmasına kömək edən astrositlərə çatır.
Alimlər zülal daşıma mexanizminin pozulmasını araşdırmaq üçün Alzheimer xəstəliyinin bir formasına malik siçanları da tədqiq ediblər. Baryer APOA1-i daşımağı dayandırdıqda yaranan çatışmazlıq neyronlar arasındakı əlaqələrin itirilməsi, davranış dəyişiklikləri və xəstəliyin digər erkən əlamətləri ilə əlaqələndirilib.
Tədqiqatçılar qoruyucu APOA1 kimi zülalların daşınmasının baryer zərərli maddələri beyinə buraxmağa başlamazdan əvvəl dayandığını müəyyən ediblər. Bu nəticə beyinin zülal təminatı sistemindəki nasazlığın baryerin geniş tanınan pozulmasından əvvəl yarana biləcəyini göstərir.
Başqa bir təcrübədə qaraciyərində daha çox APOA1 istehsal etməsi üçün genetik olaraq dəyişdirilmiş siçanlarda zülalın beyinə daşınması artıb və Alzheimer xəstəliyinin əlamətləri azalıb. Yanq bildirib ki, xəstəlik bütövlükdə beyinin daxilində başlamaya, orqanizmdən beyinə gedən təminat xəttinin kəsilməsi ilə əlaqəli ola bilər.
Nəticələr qoruyucu zülalların orqanizmin digər hissələrində istehsalını artırmaqla Alzheimer xəstəliyinin müalicəsi imkanını gündəmə gətirir. Yanqın sözlərinə görə, beyinin itirdiyi zülalları bərpa etməklə xəstəliklə beyindən kənarda mübarizə aparmaq mümkün ola bilər.
Tədqiqatçılar üç mümkün yanaşma irəli sürüblər: qaraciyər kimi orqanlarda qoruyucu zülalların istehsalını artırmaq; baryerin təbii hədəfləmə sistemindən istifadə edərək müalicələri konkret beyin hüceyrələrinə yönəltmək; həmçinin dərmanları beyinə çatdırmaq üçün baryerin daşıma mexanizmindən yararlanan yeni nəsil daşıyıcı sistemlər hazırlamaq.
Yanq araşdırmanın beyinin bədəndən ehtiyac duyduğu zülalların və onları daşıyan sistemin xəritəsini yaratdığını deyib. O, bu məlumatların Alzheimer xəstəliyinə qarşı yeni müalicələrə və dərmanları beyinə çatdıran yeni nəsil sistemlərə çevriləcəyinə ümid etdiyini bildirib.
Araşdırma ilkin mərhələdədir və indiyədək yalnız siçanlar üzərində aparılıb. Eyni zülal daşıma pozuntularının Alzheimer xəstəliyi olan insanlarda baş verib-vermədiyi, bu təminatın bərpasının xəstəliyin qarşısını ala və ya gedişini ləngidə biləcəyi hələ məlum deyil. Tədqiqat zülal təminatının pozulmasının Alzheimer xəstəliyinin ilkin səbəbi olduğunu da sübut etmir; Yanq bunu təsdiqlənmiş nəticə deyil, ehtimal kimi təqdim edir.
