İranın uranın zənginləşdirilməsi proqramının hazırkı vəziyyəti necədir?

ABŞ-ın vitse-prezidenti Cey Di Vens oktyabrın 5-də “Reuters” agentliyinə bildirib ki, İran ABŞ-ın tələblərini yerinə yetirmək və ölkələr arasında yeddi aydır davam edən müharibəyə son qoymaq üçün uranın zənginləşdirilməsi imkanlarını “əhəmiyyətli dərəcədə” azaltmalıdır.

Donald Tramp administrasiyası münaqişənin başa çatdırılması ilə bağlı ləng gedən danışıqlarda İranı nüvə proqramından imtina etməyə məcbur etməyə çalışır. Uranın zənginləşdirilməsi ölkənin nüvə infrastrukturunun əsas hissəsidir, lakin proqramın hazırkı vəziyyətinə dair bir sıra suallar cavabsız qalır.

Hücumlar zamanı İranın uran ehtiyatı nə qədər idi?

İsrail ötən il iyunun 13-də İranın nüvə obyektlərinə hava zərbələri endirib, daha sonra ABŞ da hücumlara qoşulub. 12 gün davam edən əməliyyat zamanı həmin vaxt İranda fəaliyyət göstərdiyi məlum olan üç uran zənginləşdirmə obyektinin dağıdıldığı və ya ciddi zərər gördüyü bildirilib.

İsrail və ABŞ İranın nüvə silahı istehsal etməyə yaxınlaşdığını iddia ediblər. BMT-nin nüvə nəzarəti qurumu — Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi (BAEA) isə koordinasiyalı silah proqramının mövcudluğuna dair etibarlı dəlil olmadığını açıqlayıb.

BAEA-nın məlumatına görə, hücumlardan əvvəl İran uranı 60 faizə qədər zənginləşdirirdi. Bu göstərici nüvə silahı üçün tələb olunan təxminən 90 faizlik səviyyədən bir qədər aşağıdır. Agentlik ilk zərbələr endirilən vaxt İranın 60 faizə qədər zənginləşdirilmiş 440,9 kiloqram urana malik olduğunu hesablayıb.

BAEA-nın İranın açıqladığı nüvə obyektlərinə, o cümlədən zənginləşdirmə müəssisələrinə çıxışı ABŞ və İsrailin hücumlarınadək davam edib. Agentlik zənginləşdirmənin səviyyəsi və əldə olunan materialın miqdarını ciddi narahatlıq doğuran məsələ kimi qiymətləndirib. ABŞ və Avropa müttəfiqləri bu səviyyənin mülki məqsədlərlə əsaslandırıla bilməyəcəyini bildirir. İran isə nüvə silahı əldə etmək niyyətində olmadığını uzun müddətdir bəyan edir.

Nüvə obyektlərinin və uran ehtiyatlarının vəziyyəti

İran hücumlardan sonra zənginləşdirilmiş uranın nə qədərinin salamat qaldığını BAEA-ya bildirməyib və ehtiyatların harada saxlandığı barədə məlumat verməyib. Tehran həmçinin agentlik müfəttişlərinin bombalanmış obyektlərə qayıtmasına icazə verməyib.

BAEA-nın məlumatına əsasən, Natanz nüvə kompleksindəki yerüstü zənginləşdirmə obyekti dağıdılıb. Natanz və Fordovdakı digər iki müəssisə isə ciddi zərər görüb və onların fəaliyyət göstərmədiyi güman edilir.

İsrailin hücumundan bir gün əvvəl İran BAEA-ya İsfahanda yeni zənginləşdirmə müəssisəsi açdığını bildirib. Diplomatların fikrincə, obyekt ABŞ-ın zərbələrindən böyük ölçüdə zərər görməyən tunellər şəbəkəsində yerləşir. BAEA həmin müəssisənin hazırkı vəziyyətini və orada nüvə materialının olub-olmadığını bilmir.

BAEA-nın baş direktoru Rafael Qrossi mart ayında agentliyin İsfahandakı tunel kompleksində 60 faizə qədər zənginləşdirilmiş “200 kiloqramdan bir qədər çox” uranın qaldığını düşündüyünü bildirib. Onun sözlərinə görə, materialın bir hissəsi Natanzda da qala bilər.

İranın hazırda uran zənginləşdirdiyi məlum deyil. Proqramın yenidən işə salınmasının nə qədər vaxt aparacağı aydın deyil. Bununla belə, 60 faizə qədər zənginləşdirilmiş ehtiyatın əhəmiyyətli hissəsi qalıbsa, nəzəri olaraq az sayda sentrifuqadan istifadə etməklə uranı nisbətən az səylə silah səviyyəsinə çatdırmaq mümkündür.

2015-ci ildə İranla dünya gücləri arasında əldə edilən razılaşma BAEA-ya əlavə yoxlama səlahiyyətləri, o cümlədən sentrifuqaların və onların hissələrinin sayına nəzarət imkanı verirdi. ABŞ prezidenti Donald Trampın 2018-ci ildə razılaşmadan çıxması onun dağılmasına səbəb oldu. Bundan sonra BAEA həmin maşınların izini itirib; onların sayı və yeri hazırda məlum deyil.

ABŞ-ın tələbi və İranın mövqeyi

Vens “Reuters”ə müsahibəsində İranın nüvə silahı istəmədiyini bildirdiyi halda, uranı niyə 60 faizə qədər zənginləşdirdiyini sorğulayıb. O, zənginləşdirmə imkanlarının əhəmiyyətli dərəcədə azaldılmasını ABŞ-ın tələblərinin yerinə yetirilməsi və müharibənin bitməsi üçün ilkin şərt kimi təqdim edib.

“Əgər nüvə silahı yaratmamağa sadiq olduqlarını göstərmək istəyirlərsə, zənginləşdirmə imkanları ilə bağlı ciddi addım atmalıdırlar. İndiyədək bunu uzunmüddətli şəkildə etməyə hazır olduqlarını görməmişik”, — Vens deyib.

İranın hazırda zənginləşdirmə apardığı məlum olmadığı üçün mümkün azalma əvvəlki imkanları ilə müqayisə oluna bilər. Azalma uranın zənginlik dərəcəsinə, istehsal həcminə və ya zənginləşdirmə obyektlərinin sayına aid ola bilər.

Adı açıqlanmayan yüksək vəzifəli iranlı rəsmi ABŞ-ın İranın uranı zənginləşdirmək hüququnu tanımasını Tehranın güzəştə getməyəcəyi “qırmızı xətt” adlandırıb. İranın atom enerjisi rəhbəri Məhəmməd Eslami və prezident Məsud Pezeşkian isə yüksək səviyyədə zənginləşdirilmiş uranın durulaşdırılmasına razı ola biləcəklərini bildiriblər.