OMM Redaksiyası
ABŞ Nümayəndələr Palatası müdafiə naziri Pit Heqsethin impiçmentinə dair təşəbbüsü hələlik dayandırıb. Çərşənbə axşamı keçirilən səsvermədə 211 nəfər səkkiz impiçment maddəsinin tam Palatanın müzakirəsinə çıxarılması əvəzinə Ədliyyə Komitəsinə göndərilməsinin lehinə, 204 nəfər isə əleyhinə səs verib. AnewZ-in məlumatına görə, demokratlar yanvarda Nümayəndələr Palatasına nəzarəti ələ aldıqdan sonra mübarizəni yenidən başlatmağa hazırlaşırlar.
Kentukki ştatından respublikaçı konqresmen Tomas Massinin irəli sürdüyü təşəbbüsdə Heqseth İran müharibəsi və bir sıra digər hərbi əməliyyatlarla əlaqədar “ağır cinayətlərdə və qanun pozuntularında” ittiham olunur.
Nümayəndələr Palatasında azlığın lideri Hakim Cefris işin bununla bitmədiyini deyib: “Bu, son deyil. Bu, sadəcə başlanğıcdır”. Demokratların yanvarda Konqresin hər iki palatasına nəzarəti ələ alacağı gözlənilir.
İmpiçment təşəbbüsünün gedişi
Massi 34 səhifəlik qətnaməsini aralıq seçkilərdən sonrakı ilk iş günü — bazar ertəsi Palataya təqdim edib. “PBS NewsHour”un məlumatına görə, o, Heqsethin “qanunsuz əmrləri bilərəkdən icra etdiyini və həyata keçirdiyini” iddia edib, həmçinin nazirin “Konstitusiya üçün təhlükə olaraq qaldığını” bildirib.
Bu, Massinin sentyabrda irəli sürdüyü əvvəlki təşəbbüsdən sonra baş verib. “NBC” yazır ki, həmin vaxt o, qətnaməni “imtiyazlı” sənəd kimi təqdim etmişdi; bu prosedur Palatanın iki qanunvericilik günü ərzində qərar verməsini tələb edirdi.
Respublikaçı rəhbərlik sonradan səsvermələri ləğv edib və Vaşinqtonu vaxtından əvvəl tərk edib, beləliklə, məsələnin müzakirəsi seçkidən sonraya qalıb. Onlar bu qərarın səsvermənin vaxtı ilə əlaqəli olduğunu təkzib ediblər. Palatanın spikeri Mayk Conson təşəbbüsü “diqqət çəkmək istəyən birinin piar gedişi” adlandırıb.
Qanunvericilər işə qayıtdıqdan sonra maddələrin Ədliyyə Komitəsinə göndərilməsinə səs veriblər. “CBS News”un məlumatına görə, Massi bu qərarın əleyhinə səs verən yeganə respublikaçı olub. Səsvermədə yeddi respublikaçı və 11 demokrat iştirak etməyib.
“ABC News” yazır ki, iştirak etməyən demokratlardan bir neçəsi Kapitol ətrafındakı nəqliyyat sıxlığını səbəb göstərib. Onların hamısı qərarın əleyhinə səs versəydi, yönləndirmə qərarı 215-211 hesabı ilə rədd ediləcəkdi.
“Təəccüblənmədim, amma məyus oldum”, — Massi deyib.
İmpiçment proseduru necə işləyir?
ABŞ Konstitusiyası federal vəzifəli şəxsləri, o cümlədən kabinet üzvlərini impiçment yolu ilə vəzifədən kənarlaşdırmaq səlahiyyətini Konqresə verir. Nümayəndələr Palatası impiçment elan etmək, Senat isə impiçment işlərinə baxmaq üzrə müstəsna səlahiyyətə malikdir. Bu səlahiyyətlər prezidentə, vitse-prezidentə və “ABŞ-ın bütün mülki vəzifəli şəxslərinə”, o cümlədən kabinet üzvlərinə şamil olunur.
Proses iki əsas mərhələdən ibarətdir. Birinci mərhələdə Nümayəndələr Palatası ittihamlar üzrə səs verir; impiçment elan etmək üçün sadə səs çoxluğu kifayətdir. İmpiçment ittiham aktına bənzəyir, lakin özlüyündə həmin şəxsin təqsirli bilindiyi demək deyil.
İkinci mərhələdə Senat ittihamları nəzərdən keçirir və məhkəmə prosesi keçirə, yaxud işi rədd edə bilər. Konstitusiyaya əsasən, “iştirak edən üzvlərin üçdə ikisinin razılığı olmadan heç kəs təqsirli bilinməyəcək”. Təqsirli bilinmə şəxsin vəzifədən kənarlaşdırılması ilə nəticələnir. Senat həmçinin həmin şəxsin gələcəkdə federal vəzifə tutmasını qadağan edə bilər.
Üçdə iki səs tələbi vəzifədən kənarlaşdırmanı çətinləşdirir; qərarın qəbul edilməsi, adətən, hər iki partiyanın əhəmiyyətli dəstəyini tələb edir.
Heqsethə qarşı irəli sürülən səkkiz ittiham
Massinin qətnaməsində hərbi əməliyyatlar, Konqresin səlahiyyətləri və ABŞ senatoruna münasibətlə bağlı səkkiz iddia yer alır. “CBS News”un təqdim etdiyi ittihamlar bunlardır:
- Konqresin icazəsi olmadan İrana qarşı müharibəyə başlamaq: Heqsethin müharibə elan edilmədən və ya Konqresin razılığı alınmadan hərbi əməliyyatların başlanması barədə əmrləri icra etdiyi iddia olunur. Qətnamədə bunun 1973-cü il Müharibə Səlahiyyətləri Qanununu pozduğu bildirilir.
- İran münaqişəsi ilə bağlı Konqresin qərarına əməl etməmək: Qətnamədə Heqsethin iyunda hər iki palatanın qəbul etdiyi və döyüşlərin dayandırılmasını tələb edən qərara baxmayaraq hərbi əməliyyatları davam etdirdiyi iddia olunur. Administrasiya isə hərbi əməliyyatların artıq başa çatdığını bildirib.
- Müharibə səlahiyyətləri üzrə müddəti pozmaq: Tramp martın 2-də Konqresə hərbi əməliyyat barədə məlumat verib və bununla 60 günlük müddət başlayıb; müddət mayın 1-də başa çatıb. Heqseth senatorlara atəşkəsin müddəti dayandıracağını deyib, lakin ittiham maddəsində döyüşlərin iyunun 1-dən sonra da davam etdiyi iddia olunur.
- Mülki şəxslərin müdafiəsini zəiflətmək: Heqsethin mülki şəxslərin müdafiəsi ilə məşğul olan əməkdaşların sayını azaltdığı və yüksək rütbəli hərbi hüquqşünasları işdən çıxardığı iddia olunur. Qətnamədə bu qərarlar fevralda İran məktəbinə “Tomahawk” raketi ilə endirilən zərbə ilə əlaqələndirilir. İran mediası zərbə nəticəsində əksəriyyəti uşaq olmaqla təxminən 170 mülki şəxsin öldüyünü yazıb. ABŞ hadisəyə görə məsuliyyəti birbaşa üzərinə götürməyib.
- Dənizdə “məhkəmədənkənar qətllər” törətmək: Qətnamədə Heqsethin Karib dənizi və Sakit okeanın şərq hissəsində narkotik qaçaqmalçılığı ilə məşğul olmaqda şübhəli bilinən gəmilərə qarşı zərbələrə rəhbərlik etdiyi və 2025-ci ilin sentyabrından bəri ən azı 243 nəfərin öldüyü iddia olunur.
- Senator Mark Kellidən qisas almaq: Heqsethin hərbçilərə qanunsuz əmrlərdən imtina etmək hüquqlarını xatırladan videoya görə Kellini hədəfə aldığı iddia edilir. Federal hakim Kellinin hərbi rütbəsinin aşağı salınması ilə bağlı təhdidin qarşısını alıb.
- Nikolas Maduronun ələ keçirilməsinə göstəriş vermək: Qətnamədə Maduronun ələ keçirilməsi ilə nəticələnən yanvar reydi icazəsiz müharibə aktı kimi təsvir olunur. Əməliyyat zamanı ən azı 83 nəfərin öldüyü bildirilir.
- Konqresin icazəsi olmadan Yəmənə zərbələrə razılıq vermək: Heqsethin 2025-ci ilin martından mayınadək husilərin mövqelərinə qarşı 1 100-dən çox zərbəyə Konqresin icazəsi olmadan rəhbərlik etdiyi iddia olunur.
İttihamların hüquqi əsasları mübahisəlidir
İddiaların Konstitusiyada nəzərdə tutulan “ağır cinayətlər və qanun pozuntuları” meyarına uyğun olub-olmaması mübahisə doğurur. “Fox News”un məlumatına görə, Heqseth ittihamları rədd edərək onların “siyasət fikir ayrılıqları, ağır cinayətlər və qanun pozuntuları deyil” olduğunu deyib. “Bu əməliyyatların hər birinin arxasında dayanıram”, — o bildirib.
Vitse-prezident Cey Di Vens də ittihamları rədd edib və Heqsethin impiçmentə səbəb ola biləcək cinayətlər törətdiyi fikrini “absurd” adlandırıb.
Konstitusiya hüququ üzrə mütəxəssis Conatan Törli ittihamların əksəriyyətinin hüquqi əsasını şübhə altına alıb. “Fox News”a danışan Törli “səkkiz maddədən altısının, o cümlədən İranla bağlı maddələrin, ümumiyyətlə müzakirəyə başlanmamalı olduğunu” deyib.
Onun fikrincə, Massi prezidentin müharibə səlahiyyətləri ilə bağlı uzun müddətdir davam edən mübahisəni impiçment yolu ilə həll etməyə çalışır. Törli keçmiş prezidentlər Bill Klinton, Barak Obama və Co Baydenin də hərbi əməliyyatlara başlamaq üçün geniş səlahiyyətlərə malik olduqlarını iddia etdiklərini xatırladıb.
Bununla belə, Törli dənizdəki zərbələr və Heqsethin Kelliyə münasibəti ilə bağlı daha ciddi hüquqi sualların yarana biləcəyini qəbul edib. Əvvəllər zərbə endirilmiş gəmiyə ikinci dəfə zərbə vurulması iddiasına toxunan o, belə bir “ikiqat zərbə” əmri verildiyinin təsdiqlənəcəyi halda bunun “müharibə cinayəti olacağını” deyib, lakin sübutları araşdırmalı olduğunu vurğulayıb. Tramp və Heqseth belə bir əmrin verildiyini təkzib ediblər.
İmpiçmenti dəstəkləyənlər isə Konstitusiyada nəzərdə tutulan meyarın ödənməsi üçün vəzifəli şəxsin cinayət törətməkdə məhkum edilməsinin vacib olmadığını bildirirlər. Onların fikrincə, qanunu bilərəkdən pozmaq və ya dövlət vəzifəsindən sui-istifadə etmək vəzifədən kənarlaşdırma üçün əsas ola bilər. Massi Heqsethin “səkkiz dəfə” impiçmentə əsas verən hərəkət törətdiyini iddia edib.
İmpiçment olunan kabinet üzvləri
ABŞ tarixində kabinetin yalnız iki üzvü impiçment olunub və onların heç biri Senatda təqsirli bilinməyib.
İlk belə şəxs prezident Uliss Qrantın müharibə naziri Uilyam Belknap olub. Nümayəndələr Palatası onu 1876-cı ildə yekdilliklə impiçment edib. ABŞ Senatının tarixi qeydlərində Belknap “müharibə naziri kimi vəzifəsinə cinayətkarcasına etinasız yanaşmaqda və yüksək vəzifəsindən şəxsi qazanc hərisliyi naminə alçaqcasına istifadə etməkdə” ittiham olunub.
“TIME”ın məlumatına görə, iş Fort Silldəki hərbi ticarət məntəqəsi ilə bağlı Belknapın 24 450 dollar məbləğində qanunsuz ödəniş alması iddialarını əhatə edib. Belknap Palatanın səsverməsindən bir neçə saat əvvəl istefa verib, lakin Senat məhkəmə prosesini davam etdirib.
Cato İnstitutundan Tomas Berinin təhlilinə əsasən, senatorlar keçmiş vəzifəli şəxsi mühakimə etmək səlahiyyətlərini təsdiqləmək üçün 37-29 hesabı ilə səs veriblər. Senatorların əksəriyyəti beş maddənin hamısı üzrə təqsirli bilinməni dəstəkləsə də, heç biri tələb olunan üçdə iki səs çoxluğunu qazanmayıb və Belknap bəraət alıb.
Təxminən 150 il sonra, 2024-cü ildə Milli Təhlükəsizlik naziri Alehandro Mayorkas kabinetin impiçment olunan ikinci üzvü olub. Respublikaçıların nəzarətində olan Nümayəndələr Palatası onu ABŞ sərhədinin idarə olunmasında qanun pozuntularında ittiham edib. Demokratların nəzarətində olan Senat isə tam məhkəmə prosesi keçirmədən hər iki maddəni Konstitusiyaya zidd sayaraq rədd edib.
İndi nə baş verə bilər?
Hazırda impiçment təşəbbüsünün irəliləməsi siyasi baxımdan mümkünsüz görünür. Maddələrin Ədliyyə Komitəsinə göndərilməsi respublikaçıların nəzarətində olan Palatanın səlahiyyət müddəti başa çatana qədər əlavə addım atılmasını çətinləşdirir.
Yanvarda demokratların Nümayəndələr Palatasına nəzarəti ələ alması vəziyyəti dəyişə bilər: onlar yeni impiçment maddələrini səsverməyə çıxarmaq səlahiyyəti əldə edəcəklər. Heqsethin impiçmenti üçün yetərli səs toplansa belə, onun vəzifədən kənarlaşdırılması Senatda üçdə iki səs çoxluğu tələb edəcək.
ABŞ-da indiyədək impiçmentdən sonra heç bir kabinet katibi Senat tərəfindən təqsirli bilinməyib. Buna görə Heqsethin vəzifədən kənarlaşdırılması Konstitusiya və siyasət baxımından ciddi maneələrlə üzləşəcək.
