OMM Redaksiyası
Dünya liderləri son onilliklərin ən mürəkkəb dövrlərindən birinin fonunda BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasında iştirak etmək üçün Nyu-Yorkda toplaşırlar. Yüksək səviyyəli debatlar çərşənbə axşamı başlayacaq.
Gündəliyin əsas mövzuları Ukrayna və Yaxın Şərqdəki müharibələr, süni intellekt, iqlim dəyişikliyi və BMT-nin yeni baş katibinin seçilməsi olacaq. 1945-ci ildə 51 üzvlə yaradılan BMT-nin hazırda 193 üzvü var. Müqəddəs Taxt-Tac və Fələstin Dövləti, eləcə də Avropa İttifaqı müşahidəçi statusunda Baş Assambleyada çıxış edə bilər.
Bu ay başlayan 81-ci sessiyanın mövzusu “Etimadın bərpası, transformasiyanın idarə edilməsi: hamı üçün nəticə verən BMT” olaraq müəyyənləşdirilib.
Çıxışların ardıcıllığı və müddəti
Ənənəyə əsasən, ilk çıxışı üzv dövlətlər arasında Braziliya edir. BMT rəsmilərinin sözlərinə görə, bu ənənə təşkilatın fəaliyyətinin ilk illərinə gedib çıxır. Həmin dövrdə digər ölkələr çıxış etməyə tərəddüd edərkən Braziliya ilk danışmağa razılaşıb.
ABŞ BMT-nin Nyu-Yorkdakı qərargahına ev sahibliyi etdiyi üçün ikinci çıxış edən ölkədir. Daha sonra əvvəlcə dövlət başçıları, ardınca digər yüksək vəzifəli şəxslər və aşağı səviyyəli nümayəndələr çıxış edirlər.
Liderlərdən könüllü olaraq 15 dəqiqəlik çıxış limitinə riayət etmək xahiş olunur. Bununla belə, bəzi çıxışlar daha uzun çəkib. 1960-cı ildə Kuba lideri Fidel Kastronun təxminən 4 saat 30 dəqiqəlik çıxışı ən uzun çıxışlardan biri sayılır. Liviya lideri Müəmmər Qəddafi isə 2009-cu ildə 90 dəqiqədən çox çıxış edib.
Gündəliyin əsas məsələləri
Süni intellekt
BMT-nin baş katibi Antonio Quterreş süni intellektlə bağlı xəbərdarlıqların diqqətdən kənarda saxlanıla bilməyəcəyini bildirib. O, süni intellektin inkişafında ön sıralarda olan ölkələri “ümumi qoruyucu mexanizmlər” yaratmağa çağırıb.
Quterreşin fikrincə, texnologiyanın inkişafı risklərin anlaşılmasından daha sürətli gedir və bu sahədə real beynəlxalq əməkdaşlıq, eləcə də əlaqələndirilmiş qlobal səylər tələb olunur.
İran
İran da müzakirələrin əsas mövzularından biri olacaq. Prezident Məsud Pezeşkianın çərşənbə günü Baş Assambleyada çıxış etməsi gözlənilir. Onun Nyu-Yorka səfəri əvvəlcə İran nümayəndə heyətinin viza məsələləri səbəbindən sual altında idi.
ABŞ Dövlət Departamenti daha sonra Vaşinqtonun ev sahibi ölkə kimi öhdəliklərinə uyğun olaraq əsas İran nümayəndə heyətinin tədbirdə iştirakına icazə veriləcəyini açıqlayıb. Pezeşkian və xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin viza alacağı gözlənilir.
Ukrayna
BMT Təhlükəsizlik Şurasının Ukrayna ilə bağlı yüksək səviyyəli iclas keçirməsi planlaşdırılır. Rusiyanın Şurada daimi üzv kimi veto hüququna malik olması qurumun müharibə ilə bağlı tədbir görmək imkanlarını məhdudlaşdırır.
ABŞ prezidenti Donald Tramp bu ayın əvvəlində Rusiya prezidenti Vladimir Putinlə danışıb. Lakin onun Nyu-Yorkda Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski ilə görüşüb-görüşməyəcəyi hələ məlum deyil. Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrovun şənbə günü çıxış edəcəyi gözlənilir.
İsrail və Fələstin
Qəzzada müharibə və daha geniş İsrail-Fələstin münaqişəsi də gündəmdə mühüm yer tutacaq. İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu cümə axşamı Baş Assambleyada çıxış etməlidir.
Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi Qəzzada ehtimal olunan hərbi cinayətlər və insanlıq əleyhinə cinayətlərlə bağlı Netanyahu barəsində həbs orderi verib. İsrail bu ittihamları rədd edir.
Fələstin prezidenti Mahmud Abbas isə ABŞ-ın ona yenidən viza verməməsi səbəbindən tədbirdə şəxsən iştirak etməyəcək. Baş Assambleya onun ikinci il ardıcıl olaraq videobağlantı vasitəsilə çıxış etməsinə icazə verib.
Yeni BMT baş katibinin seçilməsi
BMT Antonio Quterreşin 31 dekabr 2026-cı ildə başa çatacaq ikinci beşillik müddətindən sonra onun xələfinin seçilməsi prosesinə başlayıb.
Təhlükəsizlik Şurası 193 üzvdən ibarət Baş Assambleyaya namizəd tövsiyə etməlidir. Bunun üçün Şuranın beş daimi üzvü — Böyük Britaniya, Çin, Fransa, Rusiya və ABŞ — namizəd üzərində razılığa gəlməlidir.
Sudan
Sudanda 2023-cü ilin aprelində ordu ilə Çevik Dəstək Qüvvələri arasında hakimiyyət mübarizəsindən sonra başlayan müharibə nəticəsində 14 milyondan çox insan evindən didərgin düşüb. Bu böhran dünyanın ən böyük humanitar böhranlarından birinə çevrilib.
Sudan ordusunun rəhbəri və dövlət başçısı general Əbdülfəttah əl-Burhanın cümə axşamı Baş Assambleyada çıxış edəcəyi gözlənilir.
İqlim dəyişikliyi və digər təhlükəsizlik məsələləri
İqlim dəyişikliyi də liderlərin çıxışlarında və görüşlərində əsas mövzulardan biri olacaq. Qlobal istiləşməni sənayeqabağı dövrlə müqayisədə 1,5 dərəcə Selsidə məhdudlaşdırmaq səyləri davam edərkən, kiçik ada dövlətləri və iqlim dəyişməsindən daha çox zərər çəkən ölkələr yeni çağırışlar səsləndirəcəklər.
Avqust 2025-ci ilin noyabrından bəri dünya üzrə orta temperaturun 1,5 dərəcə Selsini keçdiyi ilk ay olub.
Baş Assambleyada Ukrayna və Yaxın Şərqdən başqa digər münaqişələr və təhlükəsizlik problemləri də müzakirə ediləcək. ABŞ-ın Somalidə Afrika sülhməramlılarına dəstəyini dayandırması üçün BMT-yə daha bir il vaxt verməyə razılaşdığı bildirilir.
