OMM Redaksiyası
On il əvvəl Qərbi Avropanın böyük ölkələrindən birində ifrat sağçı partiyanın seçkidə qələbəsi siyasi şok kimi qiymətləndirilərdi. Bu gün isə belə nəticələr Avropanın siyasi mənzərəsinin getdikcə adi hissəsinə çevrilir.
Son seçkilər bu dəyişikliyi aydın göstərir. Almaniyada “Almaniya üçün Alternativ” (AfD) partiyası sentyabrın 6-da Saksoniya-Anhalt əyalətində səslərin 43,8 faizini qazanaraq birinci olub. Fransada Marin Le Pen ölkənin növbəti prezident seçkisində iştirak etmək hüququ əldə edib. Avstriyada isə Azadlıq Partiyası (FPÖ) ictimai rəy sorğularında liderliyini qoruyur.
İfrat sağ partiyalara dəstək artır
PopuList layihəsinin araşdırmasına əsasən, avropalı seçicilərin 23 faizdən çoxu milli seçkilərdə ifrat sağ partiyalara səs verir. Bu göstərici on il əvvəl təxminən 10 faiz, 1995-ci ildə isə 5 faiz təşkil edib.
31 ölkədən 150-dən çox siyasi elm mütəxəssisinin iştirak etdiyi araşdırma bu qüvvələrə dəstəyin uzunmüddətli perspektivdə kəskin artdığını göstərir. Bununla belə, tədqiqatçılar səs paylarındakı dəyişikliklərin təxmini olduğunu və “ifrat sağ” anlayışının müxtəlif siyasi hərəkatlara tətbiqi ilə bağlı akademik mübahisələrin davam etdiyini qeyd edirlər.
Trend bütün ölkələrdə eyni istiqamətdə inkişaf etmir. Niderlandda Gert Vildersin Azadlıq Partiyası parlamentdəki yerlərinin təxminən üçdə birini itirib. Macarıstanda Baş nazir Viktor Orbanın rəhbərlik etdiyi “Fides” partiyası isə apreldə ciddi məğlubiyyətə uğrayıb.
2024-cü il Avropa Parlamenti seçkiləri ilə bağlı təhlillər ifrat sağ qrupların təmsilçiliyində artım olduğunu göstərsə də, bunu dramatik sıçrayış kimi qiymətləndirməyib. Hesablamalara görə, bu qruplar 720 yerlik parlamentdə təxminən 170 mandat əldə edə bilərdi. 2019-cu ildə bu göstərici 165 yer olub.
Siyasi gündəmin dəyişməsi
Analitiklərə görə, əsas dəyişiklik yalnız seçkilərdə qazanılan səslərlə məhdudlaşmır. Bir vaxtlar kənar mövqe sayılan, o cümlədən sığınacaq axtaran şəxslərin genişmiqyaslı deportasiyası kimi təkliflər getdikcə əsas siyasi müzakirələrə daxil olur.
Xarici Əlaqələr Şurası Avropa İttifaqının 2000-ci ildə FPÖ-nün hökumətə qoşulmasından sonra Avstriyaya tətbiq etdiyi sanksiyaları xatırladaraq, bu gün oxşar reaksiyanın göstərilməsinin çətin görünəcəyini bildirib.
Bu vəziyyət ifrat sağ partiyaların təsirinin yalnız parlamentdəki mandatlarının sayı ilə ölçülmədiyini göstərir. Onların bir sıra siyasət təklifləri daha geniş siyasi müzakirələrə daxil olur və hökumətlərin gündəminə təsir edir.
Almaniya, Fransa və Avstriyada vəziyyət
Almaniya Avropadakı siyasi dəyişikliklərin ən aydın nümunələrindən biridir. AfD-nin 2024-cü ildə Türingiyada qələbəsi İkinci Dünya müharibəsindən sonra Almaniyada ifrat sağçı partiyanın əyalət seçkisində ilk qələbəsi kimi qiymətləndirilib.
Partiya daha sonra Saksoniya-Anhaltda səslərin 43,8 faizini qazanıb. Bu nəticə kansler Fridrix Mertsin rəhbərlik etdiyi Xristian Demokrat İttifaqının (CDU) əldə etdiyi 17,2 faizdən iki dəfədən çoxdur. Seçici fəallığı da 17 faiz bəndindən çox artaraq təxminən 78 faizə çatıb.
AfD 83 yerlik qanunverici orqanda 39 mandat qazanıb və təkbaşına hökumət qurmaq üçün çoxluğa malik deyil. Əsas partiyalar isə indiyədək bu qüvvə ilə əməkdaşlıq etməkdən imtina edib.
Fransada Milli Birlik (RN) partiyasının parlamentdəki təmsilçiliyi son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Avropa Xarici Əlaqələr Şurasının məlumatına görə, partiyanın Milli Assambleyadakı deputatlarının sayı 2017-ci ildə 8, 2022-ci ildə 89, 2024-cü ildə isə 125 olub.
Diqqət hazırda 2027-ci ildə keçiriləcək prezident seçkisinə yönəlib. İyul ayında Paris Apellyasiya Məhkəməsi Le Penin mənimsəmə ilə bağlı məhkumluğunu qüvvədə saxlayıb, lakin onun seçkilərdə iştirakına mane olan müddəti azaldıb. Son sorğular Le Penin hipotetik ikinci tur ssenarilərində bir sıra mümkün rəqiblərini qabaqladığını göstərib. Bununla belə, sorğular yalnız müəyyən vaxtda seçici niyyətlərini əks etdirir və nəticəni proqnozlaşdırmır.
Avstriyada FPÖ 2024-cü il seçkisindən sonra ən böyük partiya olsa da, mərkəzçi partiyalarla hökumət qurmaq üzrə danışıqlar nəticəsiz qalıb. FPÖ ilə Avstriya Xalq Partiyası arasında müzakirələr 2025-ci il fevralın 12-də dayandırılıb. 151 gün davam edən hökumətsizlikdən sonra Xalq Partiyası, Sosial Demokratlar və liberal NEOS üçpartiyalı koalisiya qurub.
Bu proses FPÖ-nün seçici dəstəyini əhəmiyyətli dərəcədə zəiflətməyib. 2026-cı ilin sentyabr sorğularında partiyanın dəstəyi təxminən 38 faiz göstərilib və FPÖ həm Xalq Partiyasını, həm də Sosial Demokratları qabaqlayıb.
İtaliya və Rumıniyanın fərqli təcrübəsi
İtaliyada Avropada ifrat sağın bir hissəsi kimi təsnif edilən partiya artıq hökumətdə əsas rol oynayır. Baş nazir Corca Meloninin təklif etdiyi konstitusiya islahatları baş nazirin birbaşa seçilməsini və qalib koalisiyaya parlament çoxluğunun təmin edilməsini nəzərdə tutur.
Müxalifət bu modelin hakimiyyətin həddindən artıq mərkəzləşməsinə səbəb ola biləcəyini bildirir. Meloni isə islahatları uzunmüddətli siyasi qeyri-sabitliyin həlli kimi təqdim edir.
Rumıniyada proses daha mürəkkəb istiqamətdə inkişaf edib. 2024-cü ilin noyabrında siyasi təcrübəsi olmayan Kelin Corcesku prezident seçkisinin birinci turunda gözlənilmədən qalib gəlib. Konstitusiya Məhkəməsi daha sonra kampaniyanın maliyyələşdirilməsi və Rusiyanın mümkün müdaxiləsi ilə bağlı narahatlıqları əsas gətirərək səsverməni ləğv edib. Moskva bu ittihamları rədd edib.
Corcesku 2026-cı ilin sentyabrında ağırlaşdırılmış dələduzluq və mütəşəkkil cinayətkar qrup yaratmaqla bağlı iş üzrə saxlanılıb və istintaqa cəlb olunub. O, həmçinin konstitusiya quruluşuna qarşı hərəkətlər və faşist ideologiyasının təbliği ilə bağlı ayrıca hüquqi proseslərlə üzləşib.
Onun müttəfiqi, AUR lideri Corce Simion təkrar prezident seçkisinin birinci turunda 40,96 faiz səs toplasa da, ikinci turda Buxarest meri Nikuşor Danqa 53,6 faizlə məğlub olub. Simionun səs payı 46,4 faiz təşkil edib. Buna baxmayaraq, populist və suverenist qruplar Rumıniya parlamentində yerlərin təxminən üçdə birini qoruyub.
İfrat sağın gələcəyi
Analitiklər hesab edirlər ki, bu partiyaların hökumətdə iştirakı həmişə onların seçici dəstəyini azaltmır. Müdafiə, ticarət və xarici siyasət məsələlərində fikir ayrılıqları da indiyədək aydın seçki cəzasına çevrilməyib.
İnflyasiya, dövlət institutlarına inamsızlıq, miqrasiya ilə bağlı narahatlıqlar və beynəlxalq iqtisadi rəqabət ifrat sağa dəstəyin artmasına təsir edən uzunmüddətli amillər kimi göstərilir.
Bununla yanaşı, Avropada ifrat sağ partiyalara dəstəyin 2025-ci ilin sonlarından etibarən ümumilikdə sabitləşdiyinə dair əlamətlər var. Bu, artımın müəyyən həddə çatmış ola biləcəyini göstərir.
Milliçi partiyaların parlamentlərdə təmsilçiliyinin artması Avropanın iqlim siyasətinə də təsir göstərə bilər. Məsələn, AfD Almaniyanın beynəlxalq iqlim sazişlərindən çıxmasını təklif edib.
Bu mövqelərin real siyasətə çevrilib-çevrilməyəcəyi gələcək seçkilərdən, parlamentdəki mandat bölgüsündən və koalisiya danışıqlarından asılı olacaq. Hazırda ən nəzərəçarpan dəyişiklik ondan ibarətdir ki, əvvəllər siyasi şok sayılan nəticələr Avropanın seçki mənzərəsində getdikcə adi hadisəyə çevrilir.
