OMM Redaksiyası
Avropa İttifaqının Ukrayna, Moldova, Monteneqro və Albaniya ilə üzvlük danışıqlarını eyni vaxtda irəlilətməsi son iyirmi ildən çox müddətdə qurumun ən iddialı genişlənmə təşəbbüsü hesab olunur.
Bu addımın arxasında müharibə, təhlükəsizlik riskləri və Avropanın uzunmüddətli geosiyasi gələcəyi ilə bağlı strateji hesablamalar dayanır. Siyasi analitik Yelena Novakovanın fikrincə, prosesin sürətlənməsində iqtisadi amillərdən daha çox Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi və Aİ-nin şərq və cənub-şərq sərhədlərində sabitliyi qorumaq istəyi rol oynayır.
Aİ nə üçün indi daha sürətli hərəkət edir?
Novakova hazırda xüsusi diqqət göstərilən dörd ölkənin Avropanın təhlükəsizlik narahatlıqlarının kəsişməsində yerləşdiyini bildirir.
Onun sözlərinə görə, Monteneqro Aİ-nin xarici siyasəti ilə yaxından uzlaşıb, Rusiya vətəndaşları üçün viza tətbiq edib və Moskvaya qarşı sanksiyalara qoşulub.
Moldova isə Brüsseldə, xüsusilə seçkilər zamanı Rusiyanın müdaxiləsinə qarşı həssas ölkə kimi qiymətləndirilir. Novakova hesab edir ki, Aİ rəsmiləri “Gürcüstan ssenarisinin təkrarlanmasının” qarşısını almağa çalışırlar. Bu da islahatlarla bağlı çətinliklərin qalmasına baxmayaraq, Moldovanın üzvlük müzakirələrinin sürətlənməsini izah edir.
Ukraynanın vəziyyəti fərqlidir. Ölkənin üzvlük prosesi müharibə davam etdiyi bir vaxtda onun Qərb istiqamətini möhkəmləndirmək üçün Avropanın daha geniş səyləri ilə əlaqələndirilir. Bununla belə, Novakova həll olunmamış ərazi mübahisələrinin üzvlük qarşısında əsas maneə olaraq qaldığını vurğulayır.
Albaniya Rusiyanın təsirinə xüsusilə məruz qalan ölkə sayılmır. Onun namizədliyi daha çox Qərbi Balkanlarda sabitliyin möhkəmləndirilməsi strategiyasına uyğun gəlir.
Genişlənmə Aİ-yə iqtisadi fayda verəcəkmi?
Novakovanın qənaətinə görə, genişlənmənin qısamüddətli iqtisadi əsasları məhduddur. O bildirir ki, bu dörd ölkənin hamısı mövcud Aİ üzvlərindən əhəmiyyətli dərəcədə daha az inkişaf edib və onların qəbulunun quruma birbaşa iqtisadi fayda gətirməsi gözlənilmir.
Əsas üstünlük strateji xarakter daşıyır. Bu ölkələrin Aİ-yə inteqrasiyası, xüsusilə Rusiyanın xarici təsir imkanlarını azalda və uzun müddətdir davam edən regional gərginliklərin səngiməsinə kömək edə bilər.
Balkanlarda daha sıx inteqrasiya uzun müddətdir sabitləşdirici amil kimi qiymətləndirilir. Novakova hesab edir ki, uğurlu üzvlük prosesi regionun bəzi hissələrində hələ də davam edən siyasi qeyri-müəyyənliyi azalda bilər. Beləliklə, Brüssel daha böyük geosiyasi sabitlik müqabilində qısamüddətli iqtisadi xərcləri qəbul etməyə hazır görünür.
Üzvlük qaydaları dəyişəcəkmi?
Son dövrdə prosesin sürətlənməsinə baxmayaraq, Novakova Aİ-nin üzvlük çərçivəsini əsaslı şəkildə dəyişəcəyinə şübhə ilə yanaşır.
Son illərdə Fransa və Almaniyada irəli sürülən, eləcə də Albaniyanın Baş naziri Edi Rama və Serbiyanın sabiq Prezidenti Aleksandar Vuçiçlə əlaqələndirilən müxtəlif təkliflər səsləndirilib. Lakin analitik qeyd edir ki, üzvlük prosesində real dəyişiklik Lissabon müqaviləsinə düzəliş edilməsini tələb edərdi.
Belə bir dəyişiklik Aİ-nin bütün 27 üzvünün yekdil razılığını zəruri edir. Genişlənmə məsələsində qurum daxilində mövcud fikir ayrılıqları nəzərə alınsa, bunun baş verməsi ehtimalı aşağı qiymətləndirilir.
Novakova Aİ daxilində genişlənməyə qarşı ciddi müqavimətin olduğunu və xüsusilə Fransa kimi əsas ölkələrdə gələcək siyasi dəyişikliklərin prosesi ləngidə, hətta dayandıra biləcəyini bildirir. Başqa sözlə, Brüssel siyasi baxımdan daha sürətli hərəkət etsə də, rəsmi üzvlük meyarları əsasən dəyişməz qalır.
Ölkələr nə vaxt üzv ola bilər?
Dörd namizəd arasında Novakova Monteneqronu əsas lider hesab edir. Onun fikrincə, ölkə üzvlük tələblərini tamamlamağa yaxındır və 2028-ci ildə Aİ-yə qoşulmaq real məqsəd olaraq qalır. Bu tarix təxirə salınsa belə, Monteneqronun bir neçə il ərzində üzv olacağı gözlənilir.
Albaniyanın yolu isə daha qeyri-müəyyəndir. Hökumət 2030-cu ildə üzv olmağa ümid edir, lakin davam edən korrupsiya qalmaqalları və mütəşəkkil cinayətkarlıqla bağlı narahatlıqlar Brüsseldə tərəddüd yaradır. Buna görə də Albaniyanın üzvlük prosesinin Monteneqrodan daha uzun çəkəcəyi proqnozlaşdırılır.
Ukrayna və Moldova daha mürəkkəb problemlərlə üzləşir. Hər iki ölkə güclü siyasi dəstəyə malik olsa da, Ukraynanın həll olunmamış ərazi məsələləri və Moldovanın Rusiyanın təsirinə həssaslığı onların üzvlük yolunu çətinləşdirir.
Digər namizəd ölkələr necə reaksiya verə bilər?
Aİ-nin yanaşması ilə bağlı əsas suallardan biri daha yavaş irəliləyən ölkələrin kənarda qaldıqlarını düşünməsidir. Novakova hesab edir ki, bu ölkələrin əksəriyyəti niyə geridə qaldıqlarını anlayır.
Şimali Makedoniyanın prosesi Bolqarıstanın Skopyenin konstitusiyasına bolqar azlığının tanınması ilə bağlı müddəa əlavə etmək tələbi səbəbindən bloklanıb. Məsələ həll olunana qədər Sofiyanın veto hüququndan istifadə edəcəyi gözlənilir.
Serbiya hüququn aliliyi, korrupsiya, insan hüquqları, Rusiyaya münasibətdə Aİ siyasətinə qoşulmaması və Kosovo ilə həll olunmamış mübahisə də daxil olmaqla, bir sıra maneələrlə üzləşir.
Kosovonu Aİ üzvlərinin hamısı rəsmi olaraq tanımır. Bosniya və Herseqovina isə Brüsselin tələb etdiyi öhdəliklərin bir çoxunu hələ yerinə yetirməyib.
Bu səbəbdən Novakova həmin ölkələrin dörd namizədin irəliləməsini həqiqi təhqir kimi qəbul etdiyini düşünmür. Bununla belə, daxili siyasətçilərin məsələni siyasi məqsədlərlə gündəmə gətirə biləcəyini, bunun isə Aİ ilə bağlı ictimai narazılığı artıraraq daha çox uzaqlaşmaya səbəb ola biləcəyini qeyd edir.
Rusiyaya təsirləri nə olacaq?
Genişlənmənin ən mühüm nəticəsi geosiyasi sahədə gözlənilir. Novakova Ukrayna, Moldova və Monteneqro ilə münasibətlərin sürətləndirilməsini Rusiyanın təsiri ilə bağlı narahatlıqlarla əlaqələndirir.
Monteneqronun Aİ sanksiyalarına qoşulması, Moldovanın seçkilərə müdaxiləyə həssaslığı və Ukraynanın Avropanın Rusiya ilə qarşıdurmasında əsas cəbhə olması Moskvanı genişlənmə müzakirələrinin mərkəzinə gətirir.
Bu ölkələrin Aİ-yə yaxınlaşdırılması Rusiyanın Avropadakı təsir imkanlarını məhdudlaşdırır və Brüsselin mübahisəli regionlarda öz nüfuzunu möhkəmləndirmək niyyətini nümayiş etdirir.
Digər tərəfdən, Moskva əlavə genişlənməni Aİ-nin Rusiyanın strateji əhəmiyyət verdiyi ərazilərə doğru irəliləməsinin növbəti göstəricisi kimi qiymətləndirə və bu, mövcud gərginliyi artıra bilər.
Brüsselin hesablamasına görə isə inteqrasiyanın təxirə salınması prosesi sürətləndirməkdən daha böyük risk yarada bilər. Novakovanın təhlilinə əsasən, Aİ-nin hazırkı genişlənmə təşəbbüsü iqtisadiyyatdan daha çox təhlükəsizlik, təsir imkanları və Avropanın gələcək siyasi quruluşu ilə bağlıdır.
