Avtonom silahlarla bağlı hüquqi baxımdan məcburi qaydaların qəbul edilməsi planları ölkələri iki mövqeyə bölüb. Noyabrın 16-da, bazar ertəsi Cenevrədə toplaşan hökumətlər hədəfləri insan nəzarəti olmadan seçib vura bilən hərbi sistemlərə dair təklifləri müzakirə edirlər. AnewZ-nin məlumatına görə, ABŞ və Rusiya belə məhdudiyyətlərə qarşı çıxır.
Müəyyən Adi Silahlar Konvensiyasına (CCW) tərəf olan 128 ölkənin əksəriyyəti məcburi məhdudiyyətləri dəstəkləyir. ABŞ, Rusiya və İsrail də daxil olmaqla, böyük hərbi güclər isə mövcud beynəlxalq humanitar hüququn kifayət qədər təminat yaratdığını bildirərək təklifə qarşı çıxırlar.
Cenevrədə danışıqların başlanması müzakirə olunur
BMT-nin ev sahibliyi etdiyi CCW-yə baxış konfransında ölümcül avtonom silah sistemlərinə (LAWS) dair məhdudiyyətlər üzrə rəsmi danışıqlara başlanıb-başlanmaması müzakirə edilir. Konfransın sədri hüquqi baxımdan məcburi protokolun hazırlanması üçün ikiillik mandat təklif edib.
ABŞ isə hüquqi qüvvəsi olmayan tövsiyələrin hazırlanmasını nəzərdə tutan beşillik prosesi dəstəkləyir. Digər təkliflərdə məcburi və könüllü qaydaların birlikdə tətbiqi ehtimalı açıq saxlanılır. Bu həftə sazişin qəbul ediləcəyi gözlənilmir; nümayəndələr rəsmi danışıqların başlanıb-başlanmamasına və onların formasına qərar verməlidirlər.
Vaşinqton hesab edir ki, silahlı münaqişələrdə avtonom silahların istifadəsini mövcud beynəlxalq humanitar hüquq tənzimləyir. Rusiya əvvəllər hüquqi baxımdan məcburi məhdudiyyətlərə qarşı çıxıb, lakin Cenevrə görüşü ərəfəsində mövqeyini açıq şəkildə açıqlamayıb. Qərbli yüksəkvəzifəli diplomat Moskvanın konfransda müşahidəçi statusu olan Avropa İttifaqının nümayəndələrinin çıxışına da mane olmaq niyyətində olduğunu deyib. İsrail də məcburi məhdudiyyət çağırışlarını rədd edib.
Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsi mövcud humanitar hüququn kifayət qədər müdafiə yaratdığı fikri ilə razılaşmır. Təşkilat avtonom silahların doğurduğu risklərə qarşı xüsusi beynəlxalq tənzimləmə tələb olunduğunu bildirir. Komitənin xəbərdarlığına görə, bu sistemlərin yayılması münaqişələri gərginləşdirə və müharibə qaydalarına əməl olunmasını təmin etməyi çətinləşdirə bilər; onların istifadəsində insanın real nəzarəti qorunmalıdır.
Avtonom silahların istifadəsi ilə bağlı risklər
Avtonom silahlar işə salındıqdan sonra hədəfləri müstəqil müəyyənləşdirib vura bilir, lakin prosesdə insanın iştirak səviyyəsi dəyişir. Hədəf seçimi ilə bağlı qərarların insan tərəfindən verilməsini tələb edən uzaqdan idarə olunan silahlardan fərqlənirlər. Süni intellekt sahəsindəki irəliləyişlər avtonom dronların, robotların, tankların və sualtı qayıqların hazırlanmasını sürətləndirib.
Qismən avtonom və süni intellektlə dəstəklənən silahlardan artıq Ukraynada, Sudanda və Yaxın Şərqdə istifadə olunub. Bununla belə, bu fakt tam avtonom silahların tətbiq edildiyi mənasına gəlmir. “Future of Life Institute”un hərbi süni intellektin idarə olunması üzrə rəhbəri Anna Hehir Ukraynada tam avtonom sistemlərin ilkin tətbiqinə dair media məlumatlarını xatırladaraq, bu texnologiyanın artıq uzaq gələcəyin məsələsi olmadığını bildirib.
İnsan hüquqları təşkilatları avtonom silahların döyüş meydanında gözlənilməz qərarlar verə, qanunsuz hücumlara və mülki şəxslərin ölümünə səbəb ola biləcəyi barədə xəbərdarlıq edirlər. “Human Rights Watch”un nümayəndəsi Verity Coyle ölüm-dirim qərarlarının maşınlara həvalə edilməməli olduğunu deyib. BMT, Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsi və Papa XIV Leo da daha sərt nəzarət çağırışı ediblər.
Hüquq müdafiəçilərinin fikrincə, avtonom hədəf seçimi mülki şəxslərlə döyüşçüləri ayırmağı, hücum nəticəsində zərər dəydikdə isə məsul şəxsi müəyyənləşdirməyi çətinləşdirə bilər. Müzakirələrin mərkəzində maşınların insanın real nəzarəti olmadan hədəf seçib hücum etməsinə icazə verilib-verilməməsi dayanır.
Böyük hərbi güclərin etirazına baxmayaraq, müzakirələrlə tanış diplomatlar razılaşmanın mümkün olduğunu düşünürlər. Coyle-nin sözlərinə görə, Böyük Britaniya, Almaniya və Fransa danışıqların başlanmasını dəstəkləyir, lakin onların nəticəsinin hüquqi baxımdan məcburi olacağını əvvəlcədən öhdələrinə götürmürlər. Bu mövqe konfrans sədrinin məcburi protokol təklifi ilə Vaşinqtonun könüllü tövsiyələrə üstünlük verməsi arasında yer alır.
İki diplomat danışıqların çətin olacağını bildirib, lakin məcburi və könüllü tədbirləri birləşdirən razılaşmanın irəliyə doğru yol ola biləcəyini deyib. Nümayəndələrin konfrans bu həftənin sonunda başa çatmazdan əvvəl rəqabət aparan təklifləri nəzərdən keçirməsi gözlənilir. Danışıqlara başlamaq barədə razılaşma avtonom silahlarla bağlı beynəlxalq məhdudiyyətlərə yol aça bilər; konsensus əldə olunmasa, ortaq qaydaların hazırlanması səyləri dayana bilər.
Süni intellekt müharibədə getdikcə daha böyük rol oynadıqca, hökumətlər qarşısında duran əsas məsələ onun istifadəsini tənzimləyən qaydaların necə müzakirə ediləcəyi barədə razılığa gəlməkdir.