OMM Redaksiyası
“AnewZ”in məlumatına görə, NASA insanları Saturnun ən böyük peyki Titanı araşdıracaq “Dragonfly” aparatının göyərtəsindəki mikroçipə adlarını göndərməyə dəvət edib. 2034-cü ilin sonlarında Titana çatması planlaşdırılan missiya həyat üçün zəruri kimyəvi maddələrin necə yarana biləcəyinə dair ipucları axtarmaq məqsədilə qum təpələrini və zərbə kraterini araşdıracaq.
İndiyədək 380 mindən çox insan öz adını təqdim edib. İştirakçılar fərdiləşdirilmiş rəqəmsal minik talonu alacaq və missiya ilə bağlı yeniliklərə abunə ola biləcəklər. NASA-nın “Journey to Titan” kampaniyası çərçivəsində qeydiyyat 15 yanvar 2027-ci ilədək açıqdır.
NASA “Dragonfly”ı 2028-ci ilin iyulundan tez olmayaraq kosmosa buraxmağı planlaşdırır. Aparatın Titana səfəri altı il yarım davam edəcək. Bu, başqa bir göy cismində elmi araşdırma aparmaq üçün hazırlanmış ilk rotorlu uçan aparat olacaq.
NASA 2019-cu ildə seçdiyi “Dragonfly”ı “New Frontiers” proqramının dördüncü missiyası kimi təsdiqləyib. Missiyanı Merilend ştatındakı Cons Hopkins Universitetinin Tətbiqi Fizika Laboratoriyası idarə edir və aparatın layihələndirilməsi ilə hazırlanmasına rəhbərlik edir. Planetoloq Elizabet “Zibi” Törtl missiyanın baş tədqiqatçısıdır.
Titanın metan hava şəraiti və üzvi maddələrlə zəngin səthi
Ölçüsünə görə Merkuri planetindən böyük olan Titan Günəş sistemində sıx atmosferə malik yeganə peykdir. Narıncı duman qatının altında temperatur təxminən −179°C-dir. Su bərk halda donub, metan və etan isə çay kanalları ilə axaraq göllərdə və dənizlərdə toplanır. Yer səthində maye su hövzələrinin mövcud olduğu məlum olan yeganə digər göy cismidir.
Avropa Kosmik Agentliyinin “Huygens” zondu 14 yanvar 2005-ci ildə Titanın səthini yaxından ilk dəfə göstərib. Zond paraşütlə enərkən işıqlı yüksəkliklərdən qaranlıq alçaq ərazilərə doğru uzanan drenaj kanallarına bənzər formaları çəkib. O, quru çay yatağı və ya göl dibində ola biləcək yerdə, su buzundan yaranmış yumru daşların arasında eniş edib.
“Huygens” enişdən sonra 72 dəqiqə ərzində məlumat ötürüb. Siqnalı Yerə çatdıran NASA-nın “Cassini” aparatı üfüqün arxasına keçəndə ötürmə dayanıb.
Metan Titanın hava şəraitində Yer kürəsində suyun oynadığı rola bənzər rol oynayır: səthdən buxarlanır, buludlar yaradır və yağış şəklində yerə düşür. Saturnun Günəş ətrafında dövr etməsi təxminən 29 Yer ili çəkdiyindən Titanın hər fəsli yeddi Yer ilindən çox davam edir.
Titanın şimal yayı zamanı astronomlar “James Webb” kosmik teleskopu və Havay adalarındakı “Keck II” teleskopu vasitəsilə göllər və dənizlər üzərində metan buludlarını izləyiblər. 2025-ci ilin mayında dərc edilən araşdırmada Titanın şimal yarımkürəsində havanın yüksələrək buludları daha yüksək qatlara daşıdığına dair ilk sübutun əldə olunduğu bildirilib.
“James Webb” teleskopu Titanda metan molekulunun parçalanması ilə yaranan metil radikalını da ilk dəfə aşkar edib. Günəş işığı və ya yüksək enerjili hissəciklər metan molekullarını parçalayaraq bu fraqmentləri yaradır. Baş verən kimyəvi reaksiyalar etan da daxil olmaqla başqa birləşmələrin yaranmasına səbəb ola bilər.
Titanın atmosferində yaranan karbonla zəngin ağır maddələrin bir hissəsi sonda səthə çökür. Ekvator yaxınlığında tünd karbohidrogen dənəcikləri geniş qum təpələri yaradıb. “Dragonfly”ın enməsi və ilk nümunələrini toplaması gözlənilən ərazilərdən biri də buradır.
NASA-nın “Eyes of the Solar System” xidməti NASA missiyalarından alınan məlumat və təsvirlər əsasında Titanın simulyasiya edilmiş görünüşünü təqdim edir.
Uçan laboratoriya və elmi araşdırmalar
Adi eniş aparatından fərqli olaraq, “Dragonfly” bir ərazidən digərinə uça biləcək və bununla alimlərə daha geniş sahələri araşdırmaq imkanı verəcək. Titanın sıx atmosferi və zəif cazibə qüvvəsi uçuş üçün əlverişli şərait yaradır.
Səkkiz rotor dəsti ilə təchiz edilən aparat havaya qalxacaq, bir neçə kilometr məsafə qət edəcək və yeni tədqiqat məntəqələrinə enəcək. NASA-nın hazırkı missiya təsvirinə əsasən, “Dragonfly” üç ildən çox müddətdə 20–30 əraziyə baş çəkə və ilk eniş yerindən təxminən 115 kilometr məsafə qət edə bilər.
Uçuşların hər bir və ya iki Titan günündən bir keçirilməsi planlaşdırılır. Titan günü təxminən 16 Yer gününə bərabərdir.
Təxminən 875 kiloqram çəkisi olan “Dragonfly”ın uzunluğu və eni təqribən 3,85 metrdir. Titan səthinə az günəş işığı çatdığından aparat radioaktiv parçalanma nəticəsində yaranan istiliyi elektrik enerjisinə çevirən “Multi-Mission Radioisotope Thermoelectric Generator”dan istifadə edəcək. NASA “Curiosity” və “Perseverance” Mars aparatlarını da eyni tip enerji mənbəyi ilə işlədib.
“Dragonfly” Titanın səthini, atmosferini və daxili quruluşunu araşdırmaq üçün beş elmi cihaz daşıyacaq. Kameralar uçuş zamanı və yerdə görüntülər çəkəcək, qazma qurğusu nümunələri götürərək kimyəvi təhlil üçün kütlə spektrometrinə ötürəcək.
Qamma-şüa və neytron spektrometri torpağın element tərkibini ölçəcək. Atmosfer sensorları yerli hava şəraitini izləyəcək, seysmometr isə Titanın daxili quruluşu barədə məlumat verə biləcək titrəyişləri qeydə alacaq.
Missiya Titanın kimyəvi tərkibini və daxili quruluşunu araşdıracaq
“Dragonfly” missiyasının əsas elmi suallarından biri Titanda həyatın kimyəvi əsaslarının yaranıb-yarana bilməsidir. Tədqiqatın əsas hədəflərindən biri Selk krateridir. Qədim zərbə nəticəsində peykin buzunun bir hissəsi ərimiş və maye su səthdəki karbonla zəngin maddələrlə qarışmış ola bilər.
Alimlər kraterin ətrafından götürülən nümunələri yaxınlıqdakı qum təpələrindən toplanan nümunələrlə müqayisə edərək suyun Titanın üzvi maddələrlə zəngin səthi ilə təmasında hansı yeni birləşmələrin yarana biləcəyini öyrənməyə çalışacaqlar. Tədqiqat maraq doğuran maddələr arasında Yer üzündə canlıların zülal yaratmaq üçün istifadə etdiyi amin turşuları da var.
2026-cı ildə Purdue Universitetinin tədqiqatçıları kompüter modellərindən istifadə edərək Selkdə müvəqqəti gölməçələrdə baş vermiş ola biləcək kimyəvi reaksiyaları araşdırıblar. Onlar bəzi amin turşularının bioloji proseslər olmadan yarana biləcəyini müəyyən ediblər. Modelə ammonyak əlavə edilməsi daha geniş çeşiddə amin turşularının yaranmasını mümkün edib. “Dragonfly”ın toplayacağı nümunələr oxşar reaksiyaların Titanda baş verib-vermədiyini müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər.
Missiya, həmçinin peykin donmuş səthinin altındakı quruluşla bağlı suallara aydınlıq gətirə bilər. NASA-nın “Cassini” aparatı tərəfindən daha əvvəl aparılan ölçmələr Titanın buzlu qabığının altında geniş okean ola biləcəyini göstərib. Lakin 2025-ci ildə alimlər məlumatları yenidən araşdıraraq, müşahidələri buz və suyun kiçik ciblərindən ibarət qatların daha yaxşı izah edə biləcəyini müəyyən ediblər.
“Dragonfly”ın seysmometri bu ehtimallar barədə əlavə sübutlar əldə edə bilər. Titrəyişlər qeydə alınarsa, alimlər onların peykin daxilində necə yayıldığını təhlil edərək buzlu səthin altında nələrin yerləşdiyi barədə daha aydın təsəvvür yarada bilərlər.
