OMM Redaksiyası
Onilliklərdir Hörmüz boğazı Körfəz ölkələrinin dünya bazarlarına çıxışında əsas qapılardan biri hesab olunur. Son aylarda yaşanan fasilələr region hökumətlərini alternativ marşrutlara investisiya yatırmağa və yüklərin strateji su yolundan yan keçməklə daşınmasını artırmağa vadar edib.
BƏƏ “Sıfır Hörmüz” strategiyasını həyata keçirir
Bu dəyişikliklər ən aydın şəkildə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində (BƏƏ) müşahidə olunur. Ölkə “Sıfır Hörmüz” strategiyasını açıq şəkildə qəbul edib və boğaz tam açıldıqdan sonra belə ondan asılılığı azaltmağı planlaşdırır.
Planlara Oman körfəzindəki limanların genişləndirilməsi, yeni avtomobil və dəmir yolu əlaqələrinin yaradılması, boru kəmərlərinin inkişafı, həmçinin Oman üzərindən yeni ticarət dəhlizlərinin qurulması daxildir. Füceyrə və Xor Fakkan limanları artıq alternativ dəniz qapıları kimi fəaliyyət göstərir.
BƏƏ qərbdəki limanları şərq sahili ilə avtomobil və dəmir yolları vasitəsilə daha sıx bağlayır. Ölkə Omanla əməkdaşlıq çərçivəsində Sohar və Duqm limanları da daxil olmaqla müxtəlif terminallardan yük daşınmasını artırır.
BƏƏ-nin xarici ticarət naziri Tani əl-Zeyudi sentyabrın əvvəlində bildirib ki, bu dəyişikliklər Hörmüz boğazında vəziyyət normallaşsa belə, daimi xarakter daşıya bilər. BƏƏ şərq limanlarını genişləndirmək və onları neft, qaz və sənaye obyektləri ilə birləşdirən əlavə infrastruktur yaratmaq niyyətindədir.
Səudiyyə Ərəbistanı neft kəmərini yenidən işə salıb
Səudiyyə Ərəbistanı da neft ixracında oxşar yanaşma nümayiş etdirir. Krallıq şərqdəki neft hasilatı rayonlarını Qırmızı dəniz sahilində yerləşən Yanbu limanı ilə birləşdirən 1 200 kilometrlik “Şərq-Qərb” boru kəmərinin fəaliyyətini bərpa edib.
Sentyabrda pilotsuz uçuş aparatlarının hücumundan sonra dayandırılan kəmər hazırda aşağı güclə işləyir. “Saudi Aramco” hasilatın sutkada təxminən 4 milyon barrelə çatdırılması üzərində çalışır. Üç nasos stansiyasının zədələnməsi səbəbindən tam bərpanın 6-8 həftə çəkə biləcəyi bildirilir.
Kəmər Səudiyyə Ərəbistanına xam nefti Hörmüz boğazından keçirmədən ixrac etmək imkanı verir. Sutkada təxminən 4 milyon barrel ötürmə gücünə malik marşrut qlobal neft tədarükünün təxminən 4 faizini daşıya bilər. Kəmərin tam gücü isə sutkada 7 milyon barrel təşkil edir.
BƏƏ də Hörmüzdən istifadə etmədən neft ixracı imkanlarını genişləndirir. “Abu Dhabi Crude Oil Pipeline” boru kəməri neft yataqlarını Oman körfəzindəki Füceyrə ilə birləşdirir.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin hesablamalarına görə, Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ-nin birlikdə sutkada 3,5-5,5 milyon barrel həcmində alternativ xam neft ixracı potensialı var. Faktiki daşınma həcmi isə infrastruktur, terminallar və logistika imkanlarından asılıdır.
Alternativ marşrutların imkanları məhduddur
Problemin təsiri yalnız neft sektoru ilə məhdudlaşmır. Mövcud vəziyyət Körfəz iqtisadiyyatının daha geniş sahələrinin vahid dəniz qapısından asılılığını üzə çıxarıb. Hörmüzdən keçən konteyner daşımaları kəskin azalıb, şirkətlər isə kiçik limanlara, avtomobil və dəmir yollarına, eləcə də hava yükdaşımalarına yönəlib.
“Financial Times” yazır ki, alternativ marşrutların axtarılması fonunda Çinlə BƏƏ arasında daşınma və sığorta xərcləri artıb, tranzit müddəti isə uzanıb. “AD Ports” fasilələr zamanı yüzlərlə əlavə yük maşını cəlb edib, dəmir yolu xidmətlərini artırıb və Oman, Hindistan, Pakistan, həmçinin Qırmızı dəniz limanları ilə dəniz əlaqələrini genişləndirib.
Oman alternativ logistika şəbəkəsinin mühüm hissəsinə çevrilir. BƏƏ Oman limanları ilə ticarət dəhlizləri yaradıb, avtomobillərlə Dubaya daşınan yüklər üçün gömrük prosedurlarını sürətləndirib. Şarja və Oman da yüklərin Hörmüzdən keçmədən daşınmasına imkan verən logistika əlaqələrini inkişaf etdirir.
Hörmüz boğazından asılılığın qısa müddətdə tam azaldılması mümkün deyil. Boğazdan çox böyük həcmdə neft, qaz və digər yüklər keçir, alternativ limanlar və quru dəhlizləri isə bu axının hamısını dərhal qəbul edə bilmir.
Beynəlxalq Enerji Agentliyi də boğazı yan keçən infrastrukturun məhdud olduğunu və böyük həcmdə yüklərin yönləndirilməsi üçün tələb olunan logistikanın tam sınaqdan keçirilmədiyini qeyd edib. Bundan başqa, alternativ marşrutlar da regional təhlükəsizlik risklərindən tam sığortalanmayıb. Səudiyyə Ərəbistanının Yanbuya gedən marşrutu Qırmızı dənizdən asılıdır; burada husilərin hücumları gəmiçiliyi və infrastrukturu təhdid edir. BƏƏ-nin şərq limanları da regiondakı ümumi təhlükəsizlik vəziyyətinə həssas olaraq qalır.
BƏƏ-nin məqsədi Hörmüz boğazını başqa bir kritik marşrutla əvəzləməkdən daha çox, limanlar, boru kəmərləri, avtomobil və dəmir yolları, eləcə də dəniz dəhlizlərindən ibarət geniş şəbəkə yaratmaqdır. Bu yanaşmanın əsas hədəfi bir məntəqədə yaranan problemin regional ticarəti tamamilə dayandırmasının qarşısını almaqdır.
Hörmüz boğazının əhəmiyyətini yaxın gələcəkdə itirəcəyi gözlənilmir. Bununla belə, mövcud böhran Körfəz ölkələrində investisiya qərarlarına təsir edir. Körfəz Əməkdaşlıq Şurası ölkələri üçün əsas vəzifə həm boğazın açıq qalmasını təmin etmək, həm də iqtisadiyyatlarını bu marşrutdan daha az asılı vəziyyətə gətirməkdir.
