OMM Redaksiyası
Danimarka və Qrenlandiya ABŞ-la hazırlanmış yeni təhlükəsizlik sazişinin ada üzərində suverenliyi dəyişməyəcəyinə dair ictimaiyyəti əmin etməyə çalışır.
Saziş Vaşinqtona Qrenlandiyada hərbi mövcudluğunu əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirməyə imkan verə, ABŞ-ın rəqiblərinin isə Arktika adasında hərbi baza yaratmasının və müəyyən həssas investisiyalar yatırmasının qarşısını ala bilər.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp isə razılaşmanı fərqli təqdim edərək, onun Birləşmiş Ştatlara Qrenlandiyanın təhlükəsizliyi üzərində “daimi nəzarət” verəcəyini deyib. Tərəflərin sənədi bu həftə Nyu-Yorkda keçiriləcək BMT Baş Assambleyası çərçivəsində rəsmən imzalaması gözlənilir.
Saziş Qrenlandiyanın statusuna necə təsir edəcək?
Qrenlandiya Danimarka Krallığının tərkibində özünüidarə edən ərazidir. Adanın hökuməti və parlamenti fəaliyyət göstərir, xarici siyasət və təhlükəsizlik məsələləri üzrə məsuliyyət isə Kopenhagenin səlahiyyətində qalır.
Yeni sazişin dəqiq şərtləri hələ açıqlanmayıb. Buna görə də ABŞ hərbi mövcudluğunun nə qədər genişlənəcəyi, həmçinin Vaşinqtonun Qrenlandiyanın xarici siyasəti və təbii ehtiyatları ilə bağlı rəsmi səlahiyyət əldə edib-etməyəcəyi məlum deyil.
Danimarkanın xarici işlər naziri Lars Löke Rasmussen bildirib ki, razılaşma Danimarkanın “qırmızı xətlərinə” hörmət etməklə Arktika və Şimali Atlantikada təhlükəsizliyi gücləndirməlidir. Onun sözlərinə görə, sənəd NATO və Avropa çərçivəsində ümumi təhlükəsizliyi möhkəmləndirməlidir.
Qrenlandiya öz müqəddəratını təyinetməni vurğulayır
Qrenlandiyanın Baş naziri Yens-Frederik Nielsen də sakinləri sakitləşdirməyə çalışıb. O bildirib ki, təklif olunan saziş “Krallığın suverenliyini və ərazi bütövlüyünü, eləcə də Qrenlandiya xalqının öz müqəddəratını təyinetmə hüququnu” tanıyır.
Qrenlandiyada bu məqam xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ada Danimarka ilə uzun müddətdir mürəkkəb münasibətlərə malikdir və yerli hökumət daha geniş muxtariyyət əldə etməyə çalışır. Müstəqillik məsələsi də siyasi gündəmdə qalır.
Saziş Qrenlandiyanın ABŞ-a verilməsini nəzərdə tutmur. Razılaşmaya əsasən, ərazi Danimarka Krallığının tərkibində qalmaqla Vaşinqtonun təhlükəsizlik sahəsində daha böyük rol almasına imkan yarana bilər.
Tramp sazişi daha geniş çərçivədə təqdim edir
Tramp “Truth Social” platformasında yazıb ki, ABŞ Qrenlandiyanı və öz təhlükəsizliyini qorumaq üçün zəruri hesab etdiyi istənilən addımı “əbədi olaraq tam şəkildə” ata biləcək. O, həmçinin Vaşinqtonun təhlükəsizlik üzərində “daimi nəzarət” əldə edəcəyini və ABŞ-ın rəqiblərinin Amerika razılığı olmadan hərbi mövcudluq yaratmasına və həssas investisiyalar yatırmasına imkan verilməyəcəyini bildirib.
Bu açıqlamalar suallar doğurub. Çünki Danimarka və Qrenlandiya hökumətləri suverenlik və öz müqəddəratını təyinetmə hüququnun dəyişməz qalacağını vurğulayırlar. Sazişin tam mətni hələ ictimaiyyətə təqdim edilməyib.
Qrenlandiya ABŞ üçün niyə əhəmiyyətlidir?
Qrenlandiya Şimali Amerika ilə Avropa arasında strateji mövqedə yerləşir. Adanın coğrafi mövqeyi Arktika və Şimali Atlantikada hərbi və iqtisadi rəqabətin artdığı bir vaxtda müşahidə imkanları baxımından əhəmiyyətlidir.
ABŞ-ın Qrenlandiyanın şimalında “Pituffik Space Base” hərbi obyekti fəaliyyət göstərir. Yeni saziş Amerikanın adadakı hərbi mövcudluğunun genişləndirilməsi üçün zəmin yarada bilər.
Razılaşma ABŞ-ın Qrenlandiyaya daha fəal cəlb olunması ilə bağlı narahatlıqları da artırıb. Nuuk şəhərində yaşayan 71 yaşlı Marianne Hansen “Reuters”ə deyib: “Tramp Qrenlandiyadan çox, çox, çox uzaqda dayanmalıdır”.
O əlavə edib: “O, gələcəkdə övladlarımızın və nəvələrimizin amerikalı olacağını gözləməməlidir”.
Saziş hazırda tərəflər arasında yaranmış diplomatik qarşıdurmanı yumşaldıb. Bununla belə, sənədin tam şərtləri açıqlanana və zəruri siyasi prosedurlar tamamlanana qədər ABŞ-ın Qrenlandiyadakı rolunun nə dərəcədə genişlənəcəyi ilə bağlı suallar qalır.
