OMM Redaksiyası
Yeni Zelandiyada şənbə günü keçirilən ümumi seçkidə hakim mərkəz-sağ Milli Partiya müxalif Leyboristlər Partiyasından cüzi fərqlə öndədir. AnewZ-nin məlumatına görə, hazırkı üçpartiyalı koalisiyanın hakimiyyətdə qalacağı proqnozlaşdırılır.
Səslərin təxminən 85 faizi hesablandıqdan sonra Milli Partiya partiya səsverməsində 29,37 faiz toplayıb. Bu, Leyboristlər Partiyasının nəticəsindən 0,31 faiz bəndi, yaxud təxminən 6 740 səs çoxdur.
Seçki kampaniyasında iqtisadiyyatın zəifləməsi, yaşayış xərclərinin artması, işsizlik və ölkənin iki əsas siyasi partiyasından narazılıq əsas müzakirə mövzuları olub.
İlkin proqnozlara əsasən, Milli Partiya, ACT New Zealand və New Zealand First-dən ibarət hazırkı hakim koalisiya genişlənə biləcək 131 yerlik parlamentdə 68 mandat qazana bilər. Bu, hakimiyyətdə qalmaq üçün yetərli sayılır. Nəticələr hələ ilkin xarakter daşıyır, rəsmi yekunların noyabrın 27-də açıqlanması gözlənilir.
Kiçik partiyaların mövqeyi güclənib
Yeni Zelandiyanın siyasi mənzərəsində ənənəvi olaraq Milli Partiya və Leyboristlər Partiyası üstünlük təşkil edib. Baş nazir Kristofer Laksonun rəhbərlik etdiyi mərkəz-sağ Milli Partiya 2023-cü ildən hakimiyyətdədir və hazırda iki kiçik partiya — ACT New Zealand və New Zealand First ilə koalisiyadadır.
Mərkəz-sol müxalif Leyboristlər Partiyasına keçmiş baş nazir Kris Hipkins rəhbərlik edir. Partiya 2017–2023-cü illərdə, o cümlədən keçmiş baş nazir Jacinda Ardernin rəhbərliyi dövründə hakimiyyətdə olub.
Milli Partiya iqtisadiyyatın idarə olunması, dövlət xərcləri və biznesə inamı ön plana çıxarıb. Leyboristlər isə dövlət xidmətləri, səhiyyə və yaşayış xərcləri məsələlərinə diqqət yetirib. Bununla belə, iki böyük partiyadan heç birinin təkbaşına hökumət qurmaq üçün kifayət qədər mandat qazanacağı gözlənilmir; buna görə də kiçik partiyalarla əməkdaşlıq vacibdir.
İlkin hesablamalara görə, Yaşıllar Partiyası partiya səslərinin təxminən 13,7 faizini, ACT New Zealand 11 faizini, New Zealand First isə 9,6 faizini əldə edib. Qiulae Wongun rəhbərlik etdiyi nisbətən yeni Opportunity Party təxminən 5,9 faiz səs toplayıb və ilk dəfə parlamentə düşə bilər.
Yeni Zelandiyanın seçki sisteminə əsasən, kiçik partiyalar ümumölkə üzrə partiya səslərinin ən azı 5 faizini topladıqda və ya seçki dairələrindən birində qalib gəldikdə parlamentdə təmsil oluna bilirlər. Hazırkı koalisiyanın Opportunity Party-nin mandatları olmadan da hakimiyyətdə qalmaq üçün kifayət qədər yer qazanacağı proqnozlaşdırılır, lakin səslərin hesablanması davam etdikcə yerlərin yekun bölgüsü dəyişə bilər.
Rəsmi nəticələr noyabrın 27-də açıqlanacaq
Yeni Zelandiya qarışıq üzvlü proporsional təmsilçilik (MMP) sistemindən istifadə edir. 1996-cı ildə tətbiq edilən bu sistemdə seçicilər iki səs verir: birini siyasi partiyaya, digərini isə öz dairəsini təmsil edəcək namizədə.
Partiyaya verilən səslər parlamentdə hər partiyaya düşən yerlərin sayını əsasən müəyyən edir, dairə üzrə səsvermə isə həmin ərazini təmsil edəcək namizədi seçir. Parlament adətən 120 yerdən — 71 dairə mandatından və partiya siyahıları üzrə bölüşdürülən ən azı 49 yerdən ibarətdir.
“Artıq mandat” mexanizmi parlamentdəki yerlərin sayını artıra bilər. Bu, partiya ümumölkə üzrə aldığı səs payına uyğun düşəcək saydan daha çox dairə mandatı qazandıqda baş verir. Bu seçkidə Milli Partiya və Te Pāti Māori əlavə dairə mandatları qazana bilər; nəticədə parlamentin təxminən 131 üzvdən ibarət olması mümkündür.
Parlamentdə 131 yer olarsa, hökumətin çoxluq əldə etməsi üçün ən azı 66 mandat lazımdır. Hazırkı proqnozlarda Milli Partiya və koalisiya tərəfdaşlarına 68, Leyboristlərə, Yaşıllara və Te Pāti Māori-yə birlikdə 56 yer ayrılır. Opportunity Party-nin isə yeddi mandat qazanacağı gözlənilir.
Tək bir partiyanın müntəzəm olaraq parlament çoxluğu qazandığı seçki sistemlərindən fərqli olaraq, Yeni Zelandiyanın proporsional səsvermə sistemi koalisiya hökumətlərinin qurulmasını adi hala gətirir. Ən çox səs toplamaq avtomatik olaraq hökumət qurmaq hüququ vermir: partiyalar idarəçilik üçün kifayət qədər parlament dəstəyi toplamalı, çox vaxt kiçik partiyalarla danışıqlar aparmalıdır.
Bu danışıqlarda siyasət, dövlət xərclərinin prioritetləri və nazir vəzifələri üzrə güzəştlər müzakirə oluna bilər. 2023-cü ildən üç partiyanın hakimiyyəti bölüşdüyü Milli Partiyanın rəhbərlik etdiyi hökumət bu modelin nümunəsidir. Son proqnozlar koalisiyanın hakimiyyətdə qala biləcəyini göstərsə də, parlamentdəki yekun çoxluq rəsmi nəticələrdən asılı olacaq.
Yeni Zelandiyanın Seçki Komissiyasının rəsmi nəticələri noyabrın 27-də açıqlaması gözlənilir. Yekun hesablamaya xaricdə səs verənlərin və qeydiyyatda olduqları dairədən kənarda səs vermiş şəxslərin xüsusi səsləri də daxil ediləcək. Əsas partiyalar arasındakı fərqin az olması səbəbindən bu səslər mandatların bölgüsünə təsir edə bilər.
Koalisiya danışıqları rəsmi nəticələr açıqlandıqdan sonra da davam edə və növbəti hökumətin qurulmasını gecikdirə bilər.
