OMM Redaksiyası
Qırmızı dənizin cənubunda, Yəmənlə Cibuti və Eritreya arasında yerləşən Bab əl-Məndəb boğazı dünyanın ən mühüm su yollarından sayılır. Boğazın ən dar hissəsinin eni təxminən 30 kilometrdir. Ərəb dilində adı “Göz yaşları qapısı” mənasını verir və bu ad onun mürəkkəb cərəyanları ilə əlaqələndirilir.
İranın Hörmüz boğazını faktiki olaraq bağlamasından sonra Bab əl-Məndəb Yaxın Şərqin ən kritik dəniz keçidinə çevrilib. Beynəlxalq Böhran Qrupunun məlumatına görə, adi vaxtlarda dünya dəniz ticarətinin təxminən 7 faizi bu boğazdan keçir. Bu, ildə 25 mindən çox gəmi və təxminən 700 milyard dollar dəyərində yük deməkdir.
“The Conversation” nəşrində dərc olunan ayrıca təhlildə isə Süveyş Kanalı Administrasiyasının məlumatlarına əsasən, normal şəraitdə boğazın dünya dəniz ticarətindəki payının 14 faizə qədər yüksələ biləcəyi bildirilir. Marşrut Asiya istehsalçılarını, Körfəz ölkələrinin enerji ixracatçılarını, eləcə də Avropa və Amerika istehlakçılarını birləşdirir.
2025-ci ilin son rübündə Süveyş kanalından keçən gəmilərin təxminən 40 faizi yanacaq, daha 40 faizi isə taxıl kimi toplu və ümumi yüklər daşıyıb. Qalan gəmilərin böyük hissəsini konteyner daşıyıcıları təşkil edib.
Bab əl-Məndəb enerji təchizatı baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. “CSIS”in məlumatına görə, 2023-cü ilin sonlarında husilərin gəmilərə hücumları başlamazdan əvvəl boğazdan gündə təxminən 9 milyon barrel neft keçirdi. Sonrakı zorakılıqlar bu həcmi yarıdan çox azaltdı.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin “The Conversation” tərəfindən sitat gətirilən hesablamalarına əsasən, 2025-ci ildə boğazdan gündə təxminən 4,2 milyon barrel xam neft və neft məhsulu keçib. Bu göstərici dünya neft hasilatının təxminən 5 faizinə bərabərdir.
Bab əl-Məndəb Perim adası tərəfindən iki kanala bölünür. Daha böyük və dərin kanal iri gəmilərin hərəkəti üçün istifadə olunur. ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının “CSIS” tərəfindən yayımlanan məlumatlarına görə, boğazın ən dar hissəsi təxminən 18 mil, yəni 30 kilometrdir.
Boğazdan yan keçməyin iqtisadi yükü olduqca ağırdır. “Bloomberg”in “gCaptain” tərəfindən yayımlanan təhlilinə görə, Səudiyyə Ərəbistanından Rotterdam limanına Bab əl-Məndəb və Süveyş kanalı vasitəsilə səfər təxminən 22 gün çəkir. Afrikanın Ümid burnu ətrafından keçən alternativ marşrut isə 39 gün davam edir.
2023-2024-cü illərdə husilərin hücumları zamanı bir çox gəmi sahibi daha uzun marşrutu seçib. Bu isə bütün dünyada yükdaşıma və sığorta xərclərinin artmasına səbəb olub.
Hörmüz boğazının faktiki bağlanması fonunda Bab əl-Məndəb Səudiyyə Ərəbistanı üçün ikiqat əhəmiyyət daşıyır. Ölkə Hörmüzdən yan keçmək üçün xam nefti quru yolu ilə Qırmızı dənizdəki Yanbu limanına çatdıran Şərq-Qərb neft kəmərindən geniş istifadə edir. Lakin gündə təxminən 7 milyon barrel gücündə olan kəmər artıq maksimum imkanlarına yaxın işləyir.
Yanbu limanından ixrac olunan neftin dəniz yolu ilə boğazdan keçməsi zəruridir. Səudiyyə Ərəbistanının neft ixracının dörddə üçü Asiyaya yönəldiyi üçün Bab əl-Məndəbdə hər hansı fasilə bu alternativ marşrutu da zəiflədə bilər.
Boğazda gərginlik 2023-cü ilin oktyabrından, Yəməndəki husilərin Qəzza zolağındakı fələstinlilərlə həmrəylik məqsədilə ticarət gəmilərini hədəfə almağa başlamasından sonra artıb. “Eternity C” də daxil olmaqla bir sıra gəmilər hücuma məruz qalıb. Beynəlxalq Böhran Qrupunun məlumatına görə, 2025-ci ilin iyulunda baş verən hücumda ən azı dörd ekipaj üzvü həlak olub.
Hücumlar sonrakı dövrdə də fasilələrlə davam edib və ABŞ, İsrail və İran arasındakı daha geniş qarşıdurma ilə əlaqələnib. Davamlı böhran Qırmızı dənizdən kənarda da yanacaq qiymətlərinə, gəmiçilik cədvəllərinə və Misir kimi ölkələrin gəlirlərinə təsir göstərə bilər.
