OMM Redaksiyası
Avropa İttifaqı (Aİ) plastik tullantıların Türkiyəyə iri həcmdə ixracına icazə verməyə davam edəcək. Qərar Türkiyədə təkrar emal səviyyəsi, ətraf mühitə zərər və tullantıların qanunsuz dövriyyəsi riski ilə bağlı narahatlıqlar fonunda qəbul olunub.
Avropa Komissiyasının sentyabrın 1-də hazırladığı qiymətləndirmədə Türkiyənin idxal olunan plastik tullantılarla davranışında çatışmazlıqlar olduğu qeyd edilib. Sənəddə yüklərin necə idarə olunması barədə məlumatın məhdudluğu, həmçinin Aİ qaydalarının tətbiqi və icrasına dair qeyri-müəyyənlik vurğulanıb.
Bununla belə, Brüssel Türkiyənin hüquqi bazasında və ekoloji nəzarət mexanizmlərində irəliləyişlər olduğunu bildirərək ixracın davam edə biləcəyi qənaətinə gəlib. Türkiyə Aİ üçün tullantıların ən böyük xarici istiqaməti olaraq qalır.
Qiymətləndirməyə əsasən, 2025-ci ildə Türkiyə Aİ ölkələrindən təxminən 510 min ton plastik tullantı idxal edib. Bu, Aİ-nin İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatına üzv ölkələrə plastik tullantı ixracının təxminən 70 faizini, ümumi plastik tullantı ixracının isə 36 faizini təşkil edib.
Təkrar emal səviyyəsi ilə bağlı narahatlıqlar
Avropa Komissiyasının məsləhətləşdiyi tərəflər Türkiyəyə göndərilən plastik tullantıların yalnız təxminən 10 faizinin təkrar emal olunduğunu təxmin ediblər. Onların sözlərinə görə, qalan materialın böyük hissəsi poliqonlara düşür, lazımi qaydada idarə olunmur və ya ətraf mühitə yayılır.
Bu hallar Aİ-nin Tullantıların Daşınması Qaydalarına əsasən ixracın dayandırılması üçün əsas yarada bilər. Komissiya daxili və idxal olunan plastik tullantılarla bağlı ciddi problemlər müəyyən etsə də, Türkiyənin tullantıların idarə edilməsi qanunvericiliyini gücləndirdiyini və çərçivənin beynəlxalq, eləcə də Aİ standartlarına ümumən uyğun olduğunu bildirib.
Adana və Mersin tullantı mərkəzləri kimi göstərilir
Transmilli Mütəşəkkil Cinayətkarlığa Qarşı Qlobal Təşəbbüsün 2025-ci il hesabatında Türkiyənin 2018-ci ildən sonra Avropadan ixrac olunan plastik tullantıların əsas istiqamətinə çevrildiyi qeyd olunub.
Hesabatda çirklənmiş və qarışıq plastik tullantıların bəzən təkrar emal edilə bilən material kimi yanlış təsnifləndirildiyi, bunun isə tənzimləmələrdəki boşluqlardan və nəzarətin zəifliyindən istifadə etməyə imkan verdiyi bildirilib.
Adana, Mersin və Ambarlı Türkiyədə idxal olunan plastik tullantıların əsas giriş və emal məntəqələri kimi göstərilib. Araşdırmaya görə, yalnız Adana araşdırılan dövrdə ölkənin plastik tullantı idxalının 60 faizindən çoxunu qəbul edib.
Peyk görüntüləri, gömrük məlumatları və sahə müsahibələri açıq ərazilərdə tullantıların boşaldılması, qanunsuz yandırılması və təhlükəli saxlanılması hallarını sənədləşdirib. Tədqiqatçılar bəzi tullantıların təkrar emala yararsız olduğunu bildiriblər.
Aİ nəzarəti sərtləşdirir
Aİ qanunsuz tullantı daşımalarını azaltmaq və izlənməni gücləndirmək üçün daha sərt qaydalar tətbiq edib. 21 may 2026-cı ildən plastik tullantıların ixracı əvvəlcədən məlumatlandırılmış razılıq proseduruna tabe edilib, həmçinin elektron izləmə və dövlət qurumları arasında məlumat mübadiləsini yaxşılaşdırmaq üçün Rəqəmsal Tullantı Daşınması Sistemi yaradılıb.
21 noyabr 2026-cı ildən plastik tullantıların İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatına üzv olmayan ölkələrə ixracı qadağan ediləcək. Türkiyə isə təşkilatın üzvü olduğuna görə ixracın Komissiyanın nəzarəti altında davam edə biləcəyi ayrıca sistemə tabedir.
2027-ci ilin mayından etibarən Aİ ixracatçıları tullantıları qəbul edən müəssisələrin materialın ekoloji cəhətdən təhlükəsiz idarə olunduğunu təsdiqləyən müstəqil auditdən keçməsini təmin etməli olacaqlar.
Ekoloji fəallar Komissiyanın daha sərt addımlar atmalı olduğunu düşünürlər. Komissiya isə qiymətləndirmədə həm irəliləyişlərin, həm də mövcud zəifliklərin müəyyən edildiyini, Türkiyə rəsmiləri ilə əməkdaşlığın davam etdiriləcəyini və vəziyyətin izlənəcəyini açıqlayıb.
Türkiyənin tullantıların idarə edilməsi sistemi 2028-ci ildən əvvəl yenidən qiymətləndiriləcək.
