OMM Redaksiyası
ABŞ dövlət katibi Marko Rubio ilə birlikdə 200-dən çox amerikalı iş adamı Özbəkistana səfər edib. Vaşinqton Mərkəzi Asiya ilə yaxınlaşmanı ticarət və investisiya sazişlərinə çevirmək üçün səylərini artırır.
Rubio oktyabrın 18-də Səmərqəndə gəlib. O, “C5+1” formatında Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistan nümayəndələri ilə danışıqlar aparır. “AnewZ” yazır ki, ABŞ Dövlət Departamentinin məlumatına əsasən, nümayəndə heyətinin məqsədi Mərkəzi Asiyanın beş respublikası ilə ticarət və investisiya əməkdaşlığını genişləndirməkdir.
Səfər Vaşinqtonun regionun kritik minerallarına, enerji ehtiyatlarına və nəqliyyat infrastrukturuna marağının artdığını göstərir.
ABŞ və Özbəkistan arasında ticarət iki dəfədən çox artıb
ABŞ Siyahıyaalma Bürosunun məlumatına görə, iki ölkə arasında malların ticarət dövriyyəsi 2024-cü ildəki 423 milyon dollardan 2025-ci ildə təxminən 1,05 milyard dollara yüksəlib.
ABŞ-ın Özbəkistandan idxalı 42 milyon dollardan təxminən 575 milyon dollara çatıb. Özbəkistana Amerika ixracı isə daha yavaş artaraq 381 milyon dollardan 474 milyon dollara yüksəlib.
Özbəkistan Milli Statistika Komitəsinin məlumatına əsasən, 2025-ci il dekabrın 1-nə ölkədə Amerika kapitalı ilə fəaliyyət göstərən 336 müəssisə olub. Onlardan 190-ı tamamilə xarici investisiyalı müəssisə, 146-sı isə birgə müəssisə kimi qeydiyyata alınıb.
Müəssisələrin 70 faizdən çoxu paytaxt Daşkənddə cəmləşib: şəhərdə 237 belə biznes fəaliyyət göstərib. Rubionun danışıqlar apardığı Səmərqənd vilayətində isə daha 19 müəssisə olub.
Böyük kommersiya sazişləri də gündəmə gəlir. “The Diplomat”ın məlumatına görə, Özbəkistan 2025-ci ildə 22-dək “Boeing 787 Dreamliner” təyyarəsinin alınması üçün 8,5 milyard dollarlıq saziş elan edib. Nəşr həmçinin 2025-ci ilin noyabrında keçirilən ABŞ-Mərkəzi Asiya sammiti ərəfəsində “Air Products” şirkətinin metanol istehsalı müəssisəsinə 3 milyard dollara qədər investisiya yatırması ehtimalının müzakirə olunduğunu yazıb.
Bu layihələr münasibətlərin qarşılıqlı xarakterini göstərir: Özbəkistan Amerika texnologiyası və avadanlığı alır, ABŞ şirkətləri isə ölkə iqtisadiyyatına investisiya imkanlarını araşdırır.
ABŞ-ın regional biznes maraqları
Kritik minerallar Vaşinqtonun kommersiya maraqlarının əsas istiqamətlərindəndir. “Reuters” Mərkəzi Asiya diplomatına istinadla yazıb ki, Tramp administrasiyası regionun nadir torpaq minerallarına çıxış imkanlarını genişləndirməyə çalışır. Bu materiallar qabaqcıl istehsal, elektronika, enerji texnologiyaları və müdafiə avadanlıqları üçün vacibdir.
ABŞ Beynəlxalq İnkişaf Maliyyə Korporasiyası 2026-cı ilin iyununda enerji, infrastruktur, kritik minerallar, nəqliyyat və logistika sahələrinə investisiya cəlb etmək məqsədilə ABŞ-Özbəkistan Birgə İnvestisiya Platformasını yaradıb.
Həmin ay iki ölkə ilkin ticarət öhdəlikləri barədə də razılığa gəlib. “The Diplomat”ın ABŞ Ticarət Nümayəndəliyinin Ofisinə istinadən yazdığına görə, Özbəkistan Amerikanın bəzi sənaye və kənd təsərrüfatı məhsullarına tətbiq olunan tarifləri ləğv etməyə və ya azaltmağa razılaşıb. Vaşinqton isə gələcək tarif qərarlarında Özbəkistan mallarına əlverişli yanaşma göstərəcəyini vəd edib. Tədbirlər bazarları açmaq və hər iki ölkə üçün strateji əhəmiyyət daşıyan sahələrə investisiyanı təşviq etmək məqsədi daşıyır.
Çin Mərkəzi Asiyada geniş ticarət və infrastruktur əlaqələri qurub, Rusiya isə Sovet İttifaqının tərkibində olmuş beş respublikada əhəmiyyətli iqtisadi və siyasi təsirini qoruyur. ABŞ regionun kommersiya imkanlarından daha böyük pay almağa çalışır. Bununla belə, Vaşinqtonla əlaqələrin dərinləşməsi Mərkəzi Asiya hökumətlərinin mövcud tərəfdaşlarından imtina etmək istədiyi anlamına gəlmir.
Siyasi tədqiqatçı Otabek Akromov 2024-cü ilin sentyabrında ABŞ-ın region siyasətinə dair təhlilində daha fəal Amerika iqtisadi əməkdaşlığının Mərkəzi Asiya ölkələrinə Moskva və Pekinlə danışıqlarda əlavə imkanlar verə biləcəyini irəli sürüb. Vaşinqton üçün əsas sınaq diplomatik fəallığın kommersiya baxımından səmərəli layihələrə çevrilməsi olacaq.
ABŞ-ın investisiya planları Mərkəzi Asiyadan kənara, Cənubi Qafqaza da uzanır. 201 milyon dollarlıq Transxəzər Müəssisə Fondu Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan və Mərkəzi Asiyanın beş respublikası daxil olmaqla səkkiz ölkəni əhatə edir. “Reuters”in məlumatına görə, fond kritik mineralları, energetikanı və dəmir yolu infrastrukturunu əsas investisiya istiqamətləri kimi müəyyənləşdirib.
Özbəkistan Milli Statistika Komitəsinin məlumatına əsasən, 2026-cı il oktyabrın 1-nə ölkədə Azərbaycanla əlaqəli xarici investisiyalı 519 müəssisə fəaliyyət göstərib. Özbəkistanda ümumilikdə 22 029 xarici investisiyalı müəssisə var və Azərbaycan ölkənin biznes sektorunda təmsil olunan aparıcı ölkələr sırasındadır.
Azərbaycanın strateji əhəmiyyəti Mərkəzi Asiyanı Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropa ilə birləşdirən Orta Dəhlizlə də bağlıdır. Rusiya ərazisindən keçən ticarət marşrutlarına alternativ olan bu yol regional ticarətin şaxələndirilməsi səylərində getdikcə daha vacib rol oynayır.
Akromovun 2024-cü il təhlilində Orta Dəhlizə investisiyalar Vaşinqtonun bu əlaqələri gücləndirməsinin mümkün yollarından biri kimi göstərilib. Xəzər dənizində əsas tranzit mərkəzi olan Azərbaycan Mərkəzi Asiya ilə Avropa bazarları arasında ticarətin genişlənməsindən faydalana bilər.
İqtisadi əlaqələrin genişlənməsi yalnız Amerikanın Özbəkistana investisiyası ilə məhdudlaşmır; özbək biznesləri də ABŞ-da fəaliyyətini artırır. “The Diplomat”ın məlumatına görə, Özbəkistanın “AFKA” şirkəti Kentukki ştatında alüminium istehsalı müəssisəsi tikir. Layihə başa çatdıqdan sonra 331 iş yerinin yaradılması gözlənilir.
“The Times of Central Asia”nın yazdığına görə, Özbəkistan 2025-ci ilin noyabrında ABŞ-la ikitərəfli Biznes və İnvestisiya Şurası da yaradıb. Şuranın məqsədi ABŞ Prezidenti Donald Trampın ev sahibliyi etdiyi “C5+1” sammitindən sonra kommersiya müzakirələrini tərəfdaşlıqlara çevirməkdir.
Mərkəzi Asiya hökumətləri üçün Vaşinqtonla daha sıx iqtisadi əlaqələr Çin və Rusiya ilə uzunmüddətli münasibətlərdən imtina etmədən yeni kapital, qabaqcıl texnologiya və daha geniş ixrac bazarları əldə etmək imkanı yaradır. ABŞ üçün isə uğurun əsas ölçüsü diplomatik fəallığın investisiyalara, yeni bizneslərə və dayanıqlı ticarətə çevrilib-çevrilməməsi olacaq.
