OMM Redaksiyası
Pentaqon 2009-cu ildə Texas ştatındakı Fort Hud hərbi bazasında 13 nəfəri öldürən, 30-dan çox insanı yaralayan keçmiş ABŞ ordusu psixiatrı Nidal Həsənin edamını canlı yayımlamaq niyyətindədir. Plan edamların yayımlanmasının qanuniliyi və hərbi ədalət sisteminin səlahiyyətləri ilə bağlı müzakirələrə səbəb olub.
Pentaqon cümə axşamı Həsənin güllələnmə ilə edamının canlı yayımlanacağını bildirib. Edam dekabrın 3-nə planlaşdırılıb. Prezident Donald Tramp bu plana oktyabrın 5-də razılıq verib.
Güllələnmə və edamların yayımlanması
ABŞ Ali Məhkəməsi 1879-cu ildə “Wilkerson v. Utah” işi üzrə qərarında güllələnmə üsulunun Konstitusiyada qadağan edilən qəddar və qeyri-adi cəza sayılmadığını müəyyən edib.
Hazırda beş ştatda — Aydaho, Missisipi, Oklahoma, Cənubi Karolina və Yutada — bu üsula icazə verilir. Tramp administrasiyası federal həbsxana sistemində də güllələnmə üsulunun tətbiqinə imkan yaradacağını açıqlayıb.
ABŞ ordusu tarixən fərarilik kimi cinayətlərə görə məhkum edilmiş hərbçiləri güllələnmə ilə edam edib. Hərbi ədalət sisteminə dair vahid məcəlləyə əsasən, silahlı qüvvələrin üzvü barəsində ölüm hökmünü təsdiqləmək səlahiyyəti yalnız prezidentə məxsusdur.
Hərbi məhkəmə 2013-cü ildə Həsəni qəsdən adam öldürməkdə təqsirli bilib. O, həmin məhkəmədə özünü müdafiə edib və müdafiə tərəfinin mövqeyini, demək olar, təqdim etməyib.
Federal qaydalar federal həbsxana sistemində edamların qeydə alınmasını və yayımlanmasını qadağan edir. Hərbi qaydalarda isə hərbi edamların yayımına dair eyni qadağa yoxdur. Bu fərq Pentaqonun planının hüquqi əsasları barədə suallar yaradır.
ABŞ-da edamlar əvvəllər ictimaiyyət qarşısında keçirilsə də, sonradan əsasən həbsxanalarda, məhdud girişlə təşkil olunmağa başlayıb. Ştat qanunları şahidlərin dairəsini, adətən, səlahiyyətli şəxslər, məhkumun yaxınları, hüquqi nümayəndələr və məhdud sayda jurnalistlərlə məhdudlaşdırır.
Məhkəmələr ictimaiyyətin edamlara çıxışının genişləndirilməsi cəhdlərini də rədd edib. 2001-ci ildə hakim 1995-ci ildə Oklahomada 168 nəfərin ölümü ilə nəticələnən partlayışa görə məhkum edilmiş Timoti Makveynin edamının canlı yayımlanması barədə müraciəti qəbul etməyib. Əvəzində Ədliyyə Nazirliyi zərərçəkənlər və onların ailələri üçün məhdud yayım təşkil edib.
Həsənin məhkəməyə müraciət imkanları və BMT-nin mövqeyi
Həsən hərbi ədalət sistemi çərçivəsində birbaşa apellyasiya imkanlarını tükəndirib. Bununla belə, o, habeas corpus vəsatəti ilə federal mülki məhkəmələrdə hökmə və cəzaya etiraz edə bilər. Belə proseslər etiraz nəticəsiz qalsa belə, edamı illərlə gecikdirə bilər.
Hüquq ekspertləri Həsənin edam üsuluna etiraz etmək üçün mülki hüquqların pozulması barədə iddia da qaldıra biləcəyini bildiriblər.
BMT-nin İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarlığının Ofisi planlaşdırılan canlı yayımı pisləyib. Qurumun mövqeyinə görə, edamın canlı yayımlanması ictimai edamla eyni məna daşıyır və beynəlxalq insan hüquqları standartlarını pozar.
“Edamın canlı yayımlanması ictimai edamla eyni məna daşıyır və işgəncənin mütləq qadağasını pozar”, — ofisin açıqlamasında deyilir.
Ofis həmçinin planın ABŞ-ın 1994-cü ildə ratifikasiya etdiyi, 1984-cü il tarixli İşgəncələrə Qarşı Konvensiyanı pozduğunu bildirib. Bununla belə, beynəlxalq hüquq normaları ABŞ məhkəmələrində bu plana qarşı etiraz üçün avtomatik olaraq icra edilə bilən əsas yaratmır.
