OMM Redaksiyası
Özbəkistanın şərqində yerləşən Fərqanə vilayətinin Margilan şəhərində ipək saplar ənənəvi üsullarla parlaq rəngli atlas və adras parçalarına çevrilir. Nəsillərdən ötürülən sənət dəyişən dövrlərə baxmayaraq qorunub saxlanılır və dizaynerlər, sərgilər, eləcə də beynəlxalq auditoriya ilə əlaqələndirilir.
2017-ci ildə UNESCO Margilan Sənətkarlığın İnkişafı Mərkəzinin atlas və adras hazırlanması texnikalarının qorunmasına yönəlmiş proqramını Nümunəvi Qoruma Təcrübələri Reyestrinə daxil edib.
Ənənəvi toxucu Xilola İsomovanın sözlərinə görə, parçanın uzunluğundan asılı olaraq gündə təxminən 3-4 metr parça toxumaq mümkündür. O, hazırda yüksək keyfiyyətli ipək məxmər olan “alo baqmol” üzərində işlədiyini bildirib.
İsomova toxuculuq dəzgahını, yəni “dastgoh”u, daha uzun istehsal prosesinin mərhələlərindən biri kimi təsvir edir. Onun sözlərinə görə, proses təxminən səkkiz mərhələdən ibarətdir: əvvəlcə ipək boyanır və naxış hazırlanır, daha sonra rənglərin yayılmasının qarşısını almaq üçün saplar emal edilir və naxış parçaya toxunur. Ardınca əlavə boyama və son işləmə mərhələləri həyata keçirilir.
Emalatxananın digər hissəsində naxışlar da əl ilə hazırlanır. Sənətkar xırda iynələrlə örtülmüş ləçək formalı çap alətlərini boyaya batıraraq parçanın üzərinə basır və naxışı tədricən formalaşdırır. Bu üsul ənənəvi istehsalın sənaye toxuculuğundan əsas fərqini — əl əməyinə yüksək bağlılığını göstərir.
İpək sapların hazırlanması üçün emalatxanada təxminən iki metr hündürlüyündə böyük avadanlıqdan da istifadə olunur. Bu mexanizm sapların toxuculuqdan əvvəl emal edilməsinə və hazırlanmasına xidmət edir. Avadanlığın ölçüsü ilə digər mərhələlərdəki əl əməyinin yanaşı mövcudluğu ənənəvi istehsal prosesinin müxtəlif tərəflərini nümayiş etdirir.
Margilan Sənətkarlığın İnkişafı Mərkəzi 2007-ci ildə atlas və adras istehsalının qorunması, inkişaf etdirilməsi və təbliği məqsədilə yaradılıb. UNESCO-nun məlumatına görə, mərkəz təlimləri, sərgiləri, sənətkarlıq yarmarkalarını və tekstil festivallarını birləşdirərək bilik və bacarıqların yeni nəsillərə ötürülməsinə çalışır.
Mərkəzin fəaliyyəti Margilanla məhdudlaşmır. Ənənəvi toxuculuq və təbii boyama üzrə təlimlərdə təcrübəli sənətkarların bacarıqlarını gənc ustalara ötürdüyü “usta-şagird” yanaşmasından istifadə edilir.
Şəhərdə keçirilən “Atlas Bayramı” festivalı da bu sənətə beynəlxalq marağı nümayiş etdirir. Festivalın 2018-ci ildə keçirilən buraxılışında Çin, Cənubi Koreya, Fransa və Almaniya da daxil olmaqla 30-dan çox ölkədən ustalar, rəssamlar və mütəxəssislər iştirak edib. Təlimlər və dəb nümayişləri ənənəvi sənəti müasir dizaynla əlaqələndirib.
Margilan üçün əsas məsələ artıq atlas və adrasın yaşayıb-yaşamayacağı deyil. Əsas sual əsrlər yaşı olan bu tekstil ənənəsinin müasir yaradıcı sənayedə iqtisadi əhəmiyyətini necə qoruyacağıdır. Sənətkarlar isə dəzgah arxasında prosesi əvvəlki kimi — bir sap, bir naxış və bir metr parça ilə davam etdirirlər.
