OMM Redaksiyası
Gürcüstan və Ermənistan illərlə məhdud irəliləyişdən sonra 225 kilometrlik sərhədlərinin delimitasiyası ilə bağlı danışıqları bərpa edib. Tarixi sərhədlərlə bağlı mübahisələr, əkin sahələrindən və dini məkanlardan istifadə məsələləri danışıqlarda çətinlik yaradan mövzular sırasındadır.
AnewZ-in məlumatına görə, iki ölkənin hökumətlərarası komissiyaları noyabrın 6-da İrəvanda bir neçə ildən sonra ilk dəfə görüşüb. Danışıqlara Gürcüstanın xarici işlər nazirinin müavini Laşa Darsalia və Ermənistanın xarici işlər nazirinin müavini Vahan Kostanyan həmsədrlik ediblər.
Tərəflər dialoqun bərpasını ikitərəfli münasibətlərin möhkəmləndirilməsi istiqamətində addım kimi qiymətləndirib, həllini gözləyən məsələləri danışıqlar yolu ilə nizamlamaq öhdəliklərini bir daha təsdiqləyiblər. Həmçinin prosesin hüquqi əsaslarını, o cümlədən mövcud protokolları və komissiyaların işini irəli aparmaq üçün mümkün tədbirləri nəzərdən keçiriblər.
Görüş konkret ərazi razılaşması və danışıqların başa çatması üçün vaxt cədvəli olmadan yekunlaşıb.
Sərhədin tarixi və razılaşdırılmış hissələr
Danışıqlar yenidən diqqəti əsasən sülh şəraitində mövcud olmuş, lakin tarixi baxımdan mürəkkəb sərhədə yönəldib. Sovet dövründə sərhədlərin dəyişməsi, fərqli xəritələr və sərhədin hər iki tərəfində yaxın əlaqələri olan icmalar yekun beynəlxalq sərhədin müəyyənləşdirilməsini çətinləşdirir.
Gürcüstanla Ermənistan arasındakı təxminən 225 kilometrlik sərhəd 1920–1930-cu illərdə, əvvəlki ərazi razılaşmalarından və 1918-ci ildə baş vermiş qısa Gürcüstan-Ermənistan münaqişəsindən sonra indiki formasını alıb. 1921-ci ilin noyabrında iki sovet respublikasının hakimiyyət orqanları arasında əldə olunan razılaşma sərhədi müəyyən edib; sonrakı dəyişikliklərə baxmayaraq, bu sərhəd Sovet İttifaqının dağılmasına qədər əsasən dəyişməz qalıb.
Sovet respublikaları arasındakı inzibati sərhədin beynəlxalq səviyyədə tanınan sərhədə çevrilməsi çətin olub. Müstəqillikdən sonra Gürcüstan və Ermənistan tarixi sazişlərə, xəritələrə və digər sənədlərə əsaslanaraq sərhədin hüquqi əsasını razılaşdırmalı idi.
Gürcüstanın 2014-cü ildə təsdiqlənmiş Dövlət Sərhədinin İdarə Edilməsi Strategiyasında sərhədin delimitasiyası və demarkasiyası səmərəli idarəçiliklə yanaşı, regionun siyasi, iqtisadi və sosial sabitliyi üçün də vacib sayılıb. Sənəddə həmin vaxt Gürcüstan-Ermənistan sərhədinin 71 faizinin razılaşdırıldığı qeyd olunub.
Ermənistanın tədqiqat təşkilatı “Armenian Council”ın 2025-ci il qiymətləndirməsinə görə, 225 kilometrlik sərhədin təxminən 147 kilometri razılaşdırılıb. Təşkilat digər mənbələrdə bu rəqəmin 160 kilometr göstərildiyini də qeyd edib. Fərqli hesablamalar razılaşdırılmış hissələrin ölçülmə üsullarındakı fərqlərlə bağlıdır.
Əvvəlki irəliləyişə baxmayaraq, görüləsi işlər qalır. Hər iki hökumət danışıqlar aparılan hissələrin yenilənmiş bölgüsünü açıqlamayıb.
Mürəkkəb ərazilər və sərhədyanı icmalar
Çətinliklər sərhəd boyunca bərabər paylanmayıb, müəyyən hissələrdə cəmləşib. “Armenian Council” tədqiqatçısı Samvel Meliksetyanın 2025-ci il araşdırmasına əsasən, qərb hissədə yaşayış məntəqələri sərhəddən daha uzaqda yerləşdiyindən vəziyyət nisbətən az mürəkkəbdir.
Ən çətin ərazilər Ermənistanın Metsavan kəndindən şərqdə yerləşir. Sıx meşələr, sərhəd xəttinin qeyri-müntəzəm quruluşu və yaxınlıqdakı yaşayış məntəqələri delimitasiyanı mürəkkəbləşdirir.
Akhkyorpi-Debed hissəsi xüsusilə həssasdır. Gürcüstan tərəfində ermənilərin yaşadığı Akhkyorpi, Chanakhchi, Opreti, Khokhmeli, Khojorni, Gyulbagh və Burdadzor kəndləri, eləcə də azərbaycanlıların yaşadığı Mollaoghli, Burma, Sadakhlo və Tazakend icmaları yerləşir.
Bu icmaların sakinləri nəsillər boyu vaxtilə daxili sovet sərhədi olan xəttin hər iki tərəfindəki əkin sahələrindən, meşələrdən, otlaqlardan və su ehtiyatlarından istifadə ediblər. Müstəqillikdən sonra sərhəd nəzarətinin sərtləşdirilməsi ənənəvi istifadə olunan torpaq və resurslara çıxışı məhdudlaşdırıb.
2011-ci ildə Gürcüstanın Marneuli bələdiyyəsindəki Burma, Sadakhlo və Tazakend sakinləri Ermənistan sərhədçilərinin ənənəvi istifadə etdikləri təxminən 20 hektar əraziyə çıxışı məhdudlaşdırmasından sonra etiraz ediblər.
Bəzi evlərin keçmiş inzibati sərhədə yaxın yerləşməsi də vəziyyəti çətinləşdirir. Gürcüstanın Marneuli bölgəsində ermənilərin yaşadığı Khojorni kəndi həll olunmamış məsələlərdən biri olaraq qalır. Danışıqlara dair araşdırmalarda Ermənistanın Bavra ərazisi yaxınlığındakı mübahisəli sahə ilə Khojorni arasında mümkün razılaşmanın müzakirə olunduğu bildirilir, lakin ərazi mübadiləsi rəsmən təsdiqlənməyib.
Məsələlər əkin sahələri və yaşayış məntəqələri ilə məhdudlaşmır. Sərhəd bölgəsində yerləşən orta əsrlərə aid Khujapi və Khorakert monastırları, eləcə də Khojorni kilsəsi ilə bağlı ərazi məsələləri bu abidələrə çıxışa, onların bərpasına və qorunmasına təsir göstərə bilər.
Sərhədboyu yaşayanlar üçün danışıqların nəticəsi əkin sahələrindən, mədəni irs məkanlarından və təbii resurslardan istifadəyə, eləcə də qonşu icmaların gündəlik münasibətlərinə təsir edə bilər.
Danışıqların regional əhəmiyyəti
Proses Cənubi Qafqazın, xüsusilə Azərbaycanın maraqlarına da təsir edə bilər. Gürcüstan, Ermənistan və Azərbaycanın sərhədləri bir nöqtədə qovuşur; buna görə bir ikitərəfli sərhədlə bağlı qərarlar digər iki ölkəyə də aid məsələlərə təsir göstərə bilər.
Ermənistan və Azərbaycan öz sərhədlərinin delimitasiyası prosesini, o cümlədən ortaq sərhədin prinsipləri barədə razılaşmaları irəli apardıqca bu məqam daha aktual olur. “Armenian Council”ın 2025-ci ilin fevralında dərc etdiyi təhlildə Papakar dağ silsiləsi yaxınlığındakı üç ölkənin sərhədlərinin qovuşduğu nöqtə ilə bağlı həllini gözləyən suallar vurğulanıb.
Tədqiqatçı həmin ərazidə hərbi mövqelərin olduğu barədə məlumatlara istinad edib və üç ölkənin sərhədlərinin qovuşduğu nöqtənin dəqiq yerini müəyyən etmək üçün Gürcüstan, Ermənistan və Azərbaycanın koordinasiyasının lazım olduğunu bildirib.
Bu qiymətləndirmələr Gürcüstan hökumətinin rəsmi şəkildə təsdiqlədiyi razılaşma və ya mövqelər deyil. Bununla belə, onlar Gürcüstan-Ermənistan danışıqlarının mümkün regional əhəmiyyətini göstərir.
Danışıqlar Cənubi Qafqazda diplomatiyanın əsas mövzularından olan ərazi bütövlüyü, suverenlik və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlər məsələlərinin diqqət mərkəzində qaldığı vaxt aparılır.
Paşinyan beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri vurğulayıb
Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan ölkəsinin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisini milli kimliyin və siyasi istiqamətin əsasına çevirən “Real Ermənistan” siyasi baxışını təbliğ etməyə davam edir.
Paşinyan noyabrın 6-da İrəvanda keçirilən Qlobal Erməni Sammitində çıxış edərkən sərhədlərin qonşu dövlətlərin ərazi genişlənməsinə qarşı təminat rolunu da daşımalı olduğunu bildirib. Onun sözləri hökumətin suverenlik və Ermənistanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinin qorunmasına verdiyi önəmi bir daha göstərib.
Bu yanaşma İrəvanın Azərbaycanla onilliklər boyu davam edən münaqişəni geridə qoymağa və regionda daha proqnozlaşdırıla bilən münasibətlər qurmağa çalışdığı dövrə təsadüf edir.
Tam razılaşdırılmış və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhəd hər iki hökumət üçün daha aydın hüquqi çərçivə yarada, sərhədyanı icmaların şəraitini yaxşılaşdıra və gələcək əməkdaşlığa dəstək verə bilər. Bu, həmçinin Gürcüstan və Ermənistanın strateji əhəmiyyət daşıdığını bildirdiyi ikitərəfli münasibətlərdə uzun müddətdir həll olunmayan məsələni aradan qaldıra bilər.
Ermənistan və Azərbaycan sərhəd danışıqlarını davam etdirərkən Gürcüstan-Ermənistan prosesində irəliləyiş daha geniş diplomatik əhəmiyyət qazana bilər. Cənubi Qafqazda uzun müddətdir mövcud olan ərazi mübahisələrinin dialoq yolu ilə həll edilə bilib-bilməyəcəyi də sınaqdan keçirilir.
İrəvanda keçirilən son görüş irəliləyişlə nəticələnməyib, lakin uzun illərdən sonra danışıqlara qayıdışa şərait yaradıb. Yenilənmiş dialoqun yekun razılaşma ilə nəticələnib-nəticələnməyəcəyi isə hələ bəlli deyil.
