OMM Redaksiyası
Fransada şagirdlərin etirazları məktəblərdəki problemlərlə başlayıb: siniflər həddən artıq doludur, müəllim çatışmır, binaların vəziyyəti pisləşir və gənclər orta məktəbdən sonrakı gələcəkləri barədə narahatlıq keçirirlər. Bir neçə həftə ərzində liseylərin qarşısında başlayan hərəkat ölkənin müxtəlif bölgələrinə yayılıb.
Etirazlara universitet tələbələri də qoşulub. Bununla yanaşı, müzakirələr polis zorakılığı, siyasət və hətta immiqrasiya mövzularını əhatə edən daha geniş qarşıdurmaya çevrilib.
Rəsmilərin hesablamasına görə, oktyabrın 6-da Fransanın müxtəlif yerlərində 266 mindən çox insan nümayiş keçirib. Təşkilatçılar isə iştirakçıların sayını təxminən 450 min göstəriblər.
Şagirdlər nə tələb edir?
Etirazlar sentyabrda, əvvəlcə Paris bölgəsindəki məktəblərin ətrafında başlayıb, daha sonra Fransanın yüzlərlə təhsil müəssisəsinə yayılıb.
Şagirdlərin narazılığı konkret problemlərlə bağlıdır: siniflərdə bəzən 30-dan çox şagird olur, müəllimlər çatışmır və işdən ayrılan müəllimlərin yerinə yeniləri təyin edilmir. Məktəblərdə kadr azlığı və binaların yararsız vəziyyəti də narazılıq doğurur.
Bəzi şagirdlər yay istisində siniflərin həddən artıq qızdığını, qışda isə onları lazımi səviyyədə isitmək çətin olduğunu deyirlər. Lisey şagirdlərinin dərs cədvəli də uzun ola bilər: dərslər səhər saat 8-dən axşam 6-dək davam edir, ardınca ev tapşırıqları gəlir.
Məktəbi bitirməyə hazırlaşanlar üçün narahatlıq yaradan digər məsələ ali məktəblərə qəbul üzrə milli platforma olan “Parcoursup”dur. Platforma ali təhsilə çıxış və gələcək imkanları ilə bağlı qayğıların rəmzinə çevrilib.
Şagirdlərin sözlərinə görə, bu problemlərin bir çoxu Prezident Emmanuel Makronun hakimiyyətə gəlməsindən əvvəl də mövcud olub. Bununla belə, onun prezidentliyinin təxminən on ili ərzində müəllim çatışmazlığı, məktəblər arasındakı bərabərsizlik və köhnəlmiş infrastruktur həllini tapmayıb.
Makron dövründə tətbiq edilən bəzi islahatlar da etirazlara səbəb olur. “Parcoursup” 2018-ci ildə istifadəyə verilib, hökumət lisey və bakalavriat sistemlərində də dəyişikliklər edib.
Etirazlar Fransanın 2027-ci il üçün sərt büdcə hazırladığı bir vaxta təsadüf edir. Hökumət təhsil xərclərini təxminən 1,7 faiz artırmağı təklif edib. Bu artım inflyasiyadan aşağıdır; eyni zamanda, dövlət xərclərində ciddi qənaət tədbirləri nəzərdə tutulur.
Elit məktəblərin şagirdləri də etirazlara qoşulub
Hərəkatın ilkin iştirakçı çevrəsindən kənara çıxdığının əlamətlərindən biri Parisdə müşahidə olunub. Ölkənin ən nüfuzlu və seçici liseylərindən sayılan Henri-IV və Louis-le-Grand məktəblərinin şagirdləri də aksiyalara qatılıblar.
Louis-le-Grand liseyinin bir şagirdi “Le Monde”a etirazın “bizimlə eyni imkanlara malik olmayan bütün lisey şagirdlərinə dəstək” məqsədi daşıdığını deyib.
Henri-IV, Louis-le-Grand, Saint-Louis və Fénelon liseylərinin şagirdləri daha sonra “La Sorbonne” universitetinin tələbələri ilə görüşüb və nümayişlərə birlikdə qatılıblar. Resurs çatışmazlığı və bərabərsizlikdən şikayət edən hərəkatın Fransa təhsil sisteminin elita ilə əlaqələndirilən müəssisələrinə də yayılması diqqət çəkib.
Universitet tələbələri də tədricən aksiyalara qoşulublar, lakin hərəkatın əsas qüvvəsi lisey şagirdləri olaraq qalıb.
Yaralanan yeniyetmələr fonunda polis zorakılığı müzakirəyə çıxıb
Hərəkat böyüdükcə polislə toqquşmalar da artıb. Yetkinlik yaşına çatmayanların xəsarət aldığı bir neçə hadisə etirazlarla bağlı müzakirələrin istiqamətini dəyişib.
Lens şəhərində oktyabrın 5-də keçirilən nümayiş zamanı polis səs-küy və işıq qumbarasının partlaması nəticəsində 15 yaşlı oğlanın əlini itirib. Hadisənin dəqiq səbəbləri araşdırılan müddətdə daxili işlər naziri Laurent Nuñez tələbə etirazlarında EF-SON tipli qumbaradan istifadənin müvəqqəti dayandırıldığını açıqlayıb.
Tours şəhərində 16 yaşlı yeniyetmənin rezin güllə olduğu ehtimal edilən mərmidən xəsarət alaraq bir gözünün görmə qabiliyyətini itirdiyi bildirilir. Saint-Ouen-l’Aumône şəhərində isə polis müdaxiləsi zamanı, iddiaya görə, 14 yaşlı yeniyetmənin çənəsi iki yerdən sınıb və dişləri qırılıb.
Alençon şəhərində çəkilən və geniş yayılan başqa bir videoda 14 yaşlı qızın polis əməkdaşı tərəfindən boyun nahiyəsindən tutulduğu görünür. Metz şəhərində isə saxlanılma zamanı mülki geyimli polis əməkdaşının 15 yaşdan kiçik qızın sinə nahiyəsinə toxunduğunu əks etdirən görüntülərdən sonra prokurorluq mümkün cinsi zorakılıqla bağlı araşdırmaya başlayıb.
Yerli mediada prokurorluğa istinadla yayılan məlumata görə, qız cinsi zorakılıq iddiasını rədd edib, polis əməkdaşı isə çərşənbə axşamı dövlət məmurunun ictimai şəkildə təhqir edilməsi ilə bağlı şikayət verib. Araşdırmalar davam edir və bütün hallarda məsuliyyət müəyyənləşdirilməyib.
Yetkinlik yaşına çatmayanların ağır xəsarət alması polis müdaxiləsini hərəkatın əsas müzakirə mövzularından birinə çevirib. Oktyabrın 5-dək azı 190 şagirdin xəsarət aldığı bildirilmişdi.
Nümayişçilərin çoxunun azyaşlı olması və iğtişaşlara qarşı istifadə edilən vasitələrdən ağır xəsarət alanların sayının artması narahatlıq doğurub. Bu vəziyyət dövlətin özünün qorumağa borclu olduğu nümayiş hüququnu necə təmin etməli olduğu barədə suallar yaradıb.
Fransada nümayiş keçirmək hüququ Konstitusiyada ayrıca və açıq şəkildə göstərilməsə də, konstitusion təminata malikdir. Konstitusiya Şurası bu hüququ 1789-cu il İnsan və Vətəndaş Hüquqları Bəyannaməsində təsbit edilən ifadə azadlığından irəli gələn hüquq kimi şərh edir. Həmin bəyannamə Fransanın konstitusiya çərçivəsinin bir hissəsidir.
Fransa qanunları bu azadlığın ictimai asayişin qorunması, insanların və əmlakın təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məqsədi ilə uzlaşdırılmasını tələb edir. Buna görə polis nümayişlərə müdaxilə edə bilər. Bununla belə, Dövlət Şurası etirazları məhdudlaşdıran və ya onlara nəzarət edən tədbirlərin zəruri, uyğun və mütənasib olmalı olduğunu bildirib.
Polis və məktəb işçiləri də xəsarət alıblar. Polis məlumatlarına görə, oktyabrın 3-dək 600-dən çox əməkdaş yaralanıb. Yerdə olan qadın polis əməkdaşının təpiklə vurulması da daxil olmaqla, polisə hücum halları qeydə alınıb.
Fransada ictimai asayişin qorunması üçün gözyaşardıcı qaz, rezin güllələr və müxtəlif partlayıcı və səs-küy qumbaraları daxil olmaqla geniş vasitələrdən istifadə olunur. İnsan haqları təşkilatları bu vasitələrin tətbiqini dəfələrlə tənqid ediblər. “Amnesty International” daha əvvəl Fransanı ictimai asayiş əməliyyatlarında izdihamı dağıtmaq üçün nəzərdə tutulan bəzi “mühasirəni yarma qumbaraları”ndan istifadə edən yeganə Avropa ölkəsi kimi xarakterizə edib.
Fransada polis qumbaralarının bəziləri hərbi təyinatlı vasitələri əhatə edən A2 kateqoriyasına aid edilir. Onların səbəb ola biləcəyi ağır xəsarətlər izdihamın dağıdılmasında istifadəsinin məqsədəuyğunluğu ilə bağlı uzunmüddətli mübahisələrə yol açıb.
“Amnesty International” Fransa hakimiyyətini şagird nümayişçilərə qarşı qeyri-mütənasib güc tətbiq etməkdə ittiham edib. Təşkilatın bildirdiyinə görə, gənclər etiraz hüquqlarından istifadə edərkən gözyaşardıcı qaz, dəyənək zərbələri və qumbaralarla üzləşib, kütləvi şəkildə saxlanılıblar.
Təşkilatın istinad etdiyi Daxili İşlər Nazirliyinin məlumatına əsasən, sentyabrın 21-dən oktyabrın 2-dək 5 mindən çox insan saxlanılıb, onların təxminən 85 faizi yetkinlik yaşına çatmayanlar olub. Oktyabrın 6-na planlaşdırılan ümummilli aksiyadan əvvəl “Amnesty International” hakimiyyət orqanlarını gənc nümayişçiləri qorumağa və güc tətbiqini zəruri və mütənasib həddə saxlamağa çağırıb.
Nümayişlər hər yerdə dinc keçməyib. Məktəblərə ziyan vurulub, yanğınlar törədilib və polisə əşyalar atılıb. Paris bölgəsində liseylərə dəymiş zərərin ilkin məbləği təxminən 1,1 milyon dollar, yaxud 1 milyon avro hesablanıb. İğtişaşlar yayıldıqca polis ölkə üzrə zərərin on milyonlarla avroya çatdığını bildirib.
Aksiyalar təhsilin işində də ciddi pozuntular yaradıb: yüzlərlə məktəbin fəaliyyəti pozulub və ya dayandırılıb, minlərlə insan saxlanılıb. Bu vəziyyət hökuməti təhsil sistemindəki real problemləri qəbul etməklə hərəkatın bəzi hissələrində baş verən zorakılığa cavab vermək arasında çətin seçim qarşısında qoyub.
Hökumətin reaksiyası siyasi mübahisəyə çevrilib
Daxili işlər naziri Laurent Nuñez polis müdaxiləsinin əksər hallarda mütənasib olduğunu dəfələrlə müdafiə edib. Yaralanan şagirdlərə görə üzr istəyib-istəməyəcəyi soruşulduqda, ayrı-ayrı hadisələri Milli Polisin Baş Müfəttişliyinin (IGPN) araşdırdığını vurğulayaraq üzr istəməli olduğunu düşünmədiyini deyib.
Prezident Emmanuel Makron isə hökumətin ritorikasını müəyyən qədər dəyişməyə çalışıb. Lens şəhərində yeniyetmənin yaralanmasından və polis müdaxiləsinə yönələn tənqidlərin artmasından sonra o, yüksək vəzifəli nazirləri Yelisey sarayına çağırıb. Prezident administrasiyasına görə, cavab üç prinsipə əsaslanmalıdır: mütənasib polis müdaxiləsi, şagirdlərlə dialoq və gərginliyi artırmaqda ittiham olunan siyasətçilərin addımlarının pislənməsi.
Bu müdaxilə etirazlara reaksiyanın hökumət daxilində də narahatlıq doğurduğunu göstərib.
Nümayişlər genişləndikcə diqqət şagirdlərin tələblərindən onların guya kimlər tərəfindən yönləndirildiyi məsələsinə keçib. Hökumət nümayəndələri ifrat solçu “La France Insoumise” partiyasını iğtişaşları təşviq etməkdə dəfələrlə ittiham ediblər. Partiyanın siyasətçiləri isə hərəkatı təşkil etdikləri iddiasını rədd edir və şagirdlərin tələblərini dəstəklədiklərini bildirirlər.
Mühafizəkar və ifrat sağçı mediada bəzi şərhçilər daha irəli gedərək etirazlara islamçı şəbəkələrin və ya “Müsəlman Qardaşları” təşkilatının təsir göstərə biləcəyini irəli sürüblər. Bununla belə, “Müsəlman Qardaşları”nın ümummilli şagird hərəkatını təşkil etdiyini göstərən etibarlı sübut ortaya çıxmayıb.
Şagirdlər manipulyasiya edildikləri iddialarını dəfələrlə rədd edərək müəllim çatışmazlığı, siniflərin doluluğu və məktəblərin vəziyyəti ilə bağlı tələblərini önə çəkiblər.
Oktyabrın 6-da ABŞ Prezidenti Donald Tramp da mübahisəyə qoşulub. O, “Truth Social” platformasında yazıb: “Fransada baş verənlər nəzarətdən çıxmış kütləvi miqrasiyadan başqa bir şey deyil. Bu, məktəblərlə bağlı deyil, İslamın bir vaxtlar böyük olan ölkəni ələ keçirmək istəyi ilə bağlıdır!”
İmmiqrasiya və İslam nümayişçilərin irəli sürdüyü əsas tələblər arasında yer almayıb. Aksiyalar müəllim təminatı, məktəb infrastrukturu, siniflərin ölçüsü və təhsil maliyyələşməsi ilə bağlı narazılıqlardan başlayıb. Trampın müdaxiləsi hərəkat ətrafında formalaşan siyasi müzakirənin ilkin səbəbdən nə qədər uzaqlaşdığını göstərib.
Müəllimlərin niyə çatışmadığını soruşan şagirdlərin etirazı beynəlxalq müstəvidə İslam və miqrasiya mövzularında müzakirə olunmağa başlayıb.
Fransada tələbə və şagird etirazlarının daha geniş siyasi hərəkatlara çevrilməsi yeni hadisə deyil. Ən bariz nümunə 1968-ci ilin may hadisələridir. Tələbə nümayişləri və universitetlərin tutulması polislə toqquşmalara, daha sonra isə milyonlarla işçinin qatıldığı ümummilli tətilə yol açmışdı. “May 68” sonradan Fransanın siyasi yaddaşının bir hissəsinə çevrilib.
Lakin bu, yeganə nümunə deyil. Fransada təhsillə bağlı narazılıqların daha geniş siyasi hərəkatlara çevrilməsi uzun tarixə malikdir.
