OMM Redaksiyası
Azərbaycan oktyabrın 15-də, cümə axşamı Bakıda Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (CICA) yeddinci sammitinə ev sahibliyi edəcək. Sammit ərəfəsində əldə olunan razılaşmalar Azərbaycanın Asiya təhlükəsizlik forumuna rəhbərliyinin 2028-ci ilədək uzadılmasına imkan yarada bilər.
CICA-nın Yüksək Vəzifəli Şəxslər Komitəsi oktyabrın 14-də keçirilən iclasda Azərbaycanın 2026–2028-ci illərdə sədrliyinin uzadılmasını razılaşdırıb. Komitə, həmçinin Azərbaycanın namizədi, diplomat Sultan Hacıyevin 2026–2030-cu illərdə baş katib təyin olunması barədə qərar layihəsini təsdiqləyib.
CICA Katibliyinin məlumatına əsasən, rəsmilər sammitdə dövlət başçılarının müzakirəsinə təqdim olunacaq Bakı Bəyannaməsinin layihəsini, eləcə də əməyin mühafizəsi və sağlamlığı ilə bağlı bəyanatı yekunlaşdırıblar.
Hazırlıq mərhələsində Laos CICA-nın təsis sənədlərini imzalayıb və тус байгуулության 29-cu üzvü olmağa bir addım yaxınlaşıb. Kamboca isə Katibliyin imtiyaz və immunitetlərini tənzimləyən konvensiyanın qüvvəyə minməsi üçün tələb olunan ratifikasiya prosesini tamamlayıb.
Sammit üçün Bakıda dövlət başçıları və yüksək vəzifəli şəxslərin bir araya gəlməsi, müxtəlif siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik maraqlarına malik ölkələr arasında müzakirələrdə Azərbaycanın rolunu ön plana çıxarır.
CICA nədir və necə fəaliyyət göstərir?
CICA Asiyada sülhün, təhlükəsizliyin və sabitliyin təşviqinə yönəlmiş çoxtərəfli forumdur. Təşkilat ölkələr arasında dialoqu, əməkdaşlığı və etimadın möhkəmləndirilməsinə xidmət edən tədbirləri dəstəkləyir.
Hərbi ittifaqlardan fərqli olaraq, CICA kollektiv müdafiə zəmanəti vermir. Forumun məqsədi, o cümlədən regional maraqları ziddiyyət təşkil edən hökumətlər arasında ünsiyyət və əməkdaşlığı təşviq etməkdir.
CICA Katibliyinin məlumatına görə, təşkilatın 28 üzv dövləti Asiya ərazisinin və əhalisinin təxminən 90 faizini əhatə edir. Daimi Katiblik Qazaxıstanın Astana şəhərində yerləşir.
CICA ideyasını Qazaxıstanın o vaxtkı prezidenti Nursultan Nazarbayev 1992-ci il oktyabrın 5-də BMT Baş Assambleyasında irəli sürüb. Təşəbbüs Asiyada təhlükəsizlik məsələlərinin dialoq yolu ilə müzakirəsi üçün qitə miqyaslı platforma yaratmağı nəzərdə tuturdu.
1999-cu ildə xarici işlər nazirləri Qazaxıstanın Almatı şəhərində üzv dövlətlər arasında münasibətlərin prinsiplərinə dair bəyannaməni qəbul ediblər. İlk CICA sammiti 2002-ci ildə keçirilib və həmin vaxt forumun məqsəd və prinsiplərini müəyyən edən Almatı Aktı qəbul olunub. Üzv dövlətlər 2004-cü ildə etimad tədbirləri kataloqunu təsdiqləyib, Katiblik isə 2006-cı ildə yaradılıb.
2022-ci ildə Astanada keçirilən altıncı sammitdə liderlər CICA-nı tamhüquqlu beynəlxalq təşkilata çevirmək prosesinə başlamaq barədə qərar veriblər.
CICA qərarları konsensus əsasında qəbul edir: bunun üçün üzv dövlətlərin razılığı tələb olunur. Ən yüksək qərarverici orqan dövlət və ya hökumət başçılarının sammitidir. Xarici işlər nazirləri, yüksək vəzifəli rəsmilər və işçi qruplar sammitlər arasındakı əməkdaşlığa nəzarət edirlər.
Forumun fəaliyyəti iqtisadi əməkdaşlıq, ətraf mühit, insan inkişafı, yeni təhdidlər və hərbi-siyasi sahədə etimadın möhkəmləndirilməsi olmaqla beş istiqaməti əhatə edir. Əməkdaşlıq mövzularına nəqliyyat əlaqələri, enerji təhlükəsizliyi, kibertəhlükəsizlik, terrorizmlə mübarizə, fəlakətlərin idarə olunması, ticarət və investisiyalar daxildir.
Azərbaycanın sədrliyi və Bakı sammitinin gündəliyi
CICA-nın təsisçi üzvlərindən olan Azərbaycan hazırda təşkilata sədrlik edir. Sədrliyin prioritetləri nəqliyyat bağlantıları, rəqəmsallaşma və dayanıqlı inkişaf, həmçinin forumun daha formal struktura malik beynəlxalq təşkilata çevrilməsinin dəstəklənməsidir.
Oktyabrın 14-də yüksək vəzifəli rəsmilər Azərbaycanın sədrliyinin 2026–2028-ci illəri əhatə edən daha ikiillik müddətə uzadılmasını razılaşdırıblar. Sultan Hacıyevin 2026–2030-cu illər üçün baş katib vəzifəsinə namizədliyi barədə qərar layihəsi də təsdiqlənib. Təyinat rəsmən təsdiqlənərsə, o, Katibliyə altı il rəhbərlik etmiş Kayrat Sarıbayı əvəz edəcək.
Sammit ərəfəsində Prezident İlham Əliyev Bakıya gələn rəsmilər və liderlərlə, o cümlədən İsrail Prezidenti İshak Hersoq, Tacikistan Prezidenti Emoməli Rəhmon, Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev və Vyetnamın vitse-prezidenti Vo Thi Anh Xuanla görüşüb.
İlham Əliyev Çin xarici işlər naziri Vanq Yi ilə strateji əməkdaşlığı, o cümlədən Azərbaycanın Orta Dəhliz nəqliyyat şəbəkəsindəki rolunu müzakirə edib. Hersoqla görüşündə İsrail prezidenti Azərbaycanın sədrliyini yüksək qiymətləndirib və müddətin uzadılması təklifini ölkənin rəhbərliyinə göstərilən etimad kimi dəyərləndirib.
CICA-nın gündəliyi ənənəvi təhlükəsizlik məsələləri ilə məhdudlaşmır; iqtisadi əməkdaşlıq, nəqliyyat infrastrukturu və regional bağlantılar da forumun müzakirə mövzularındandır. Bu səbəbdən təşkilat Azərbaycanın Xəzər dənizi və Cənubi Qafqaz üzərindən Çin və Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə birləşdirən Orta Dəhlizdəki mövqeyi baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycanın limanları, eləcə də Gürcüstan və Türkiyə ilə dəmir yolu əlaqələri Asiya ilə Avropa arasında ticarət marşrutlarının şaxələndirilməsi səylərinin tərkib hissəsidir. Yerli medianın məlumatına görə, sammit ətrafında keçirilən diplomatik görüşlərdə nəqliyyat, bərpaolunan enerji və ticarət sahələrində əməkdaşlıq imkanları da diqqət mərkəzində olub. Mərkəzi Asiya ölkələri üçün Azərbaycan üzərindən əlaqələrin güclənməsi qərb bazarlarına əlavə çıxış imkanı yarada bilər. Bununla belə, yeni investisiyaların və işlək nəqliyyat dəhlizlərinin yaranması infrastrukturun inkişafından, kommersiya razılaşmalarından və davamlı siyasi əməkdaşlıqdan asılıdır.
Yeddinci sammitdə rəsmilərin oktyabrın 14-də yekunlaşdırdığı Bakı Bəyannaməsi layihəsinin və əməyin mühafizəsi, sağlamlıq sahəsində əməkdaşlığa dair bəyanatın müzakirəsi gözlənilir. Sultan Hacıyevin baş katib təyin olunması təklifi də yekun təsdiqini gözləyən institusional məsələlərdəndir.
Kambocanın CICA Katibliyinin imtiyaz və immunitetləri haqqında konvensiyanı ratifikasiya etməsi sənədin qüvvəyə minməsi üçün tələb olunan həddə çatılmasını təmin edib. Konvensiyanın oktyabrın 14-də depozitə verilməsindən 30 gün sonra qüvvəyə minməsi nəzərdə tutulur. Sənəd Katibliyin və onun nümayəndələrinin hüquqi müdafiəsini və fəaliyyət şəraitini müəyyən edir.
Laos oktyabrın 14-də CICA-nın iki təsis sənədini — 1999-cu il Bəyannaməsini və 2002-ci il Almatı Aktını imzalayıb. Müşahidəçi statusundan tamhüquqlu üzvlüyə keçmək niyyətini daha əvvəl açıqlayan Laosun qəbul edilməsi forumun üzvlərinin sayını 29-a çatdıracaq.
CICA-nın 28 üzvü Əfqanıstan, Azərbaycan, Bəhreyn, Banqladeş, Kamboca, Çin, Misir, Hindistan, İran, İraq, İsrail, İordaniya, Qazaxıstan, Küveyt, Qırğızıstan, Monqolustan, Pakistan, Fələstin, Qətər, Cənubi Koreya, Rusiya, Şri-Lanka, Tacikistan, Tailand, Türkiyə, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Özbəkistan və Vyetnamdır. Forumun fəaliyyətində müşahidəçi dövlətlər və beynəlxalq təşkilatlar da iştirak edir. Üzvlük Asiyada ərazisinin ən azı bir hissəsi yerləşən ölkələr üçün açıqdır.
