OMM Redaksiyası
Dünya beynəlxalq iqlim öhdəliklərinə baxmayaraq, təhlükəli qlobal istiləşmə səviyyəsinə doğru irəliləyir. İstixana qazı emissiyaları rekord həddə çatıb, Paris Sazişinin 1,5°C hədəfinə nail olmaq isə getdikcə çətinləşir. BMT-nin Ətraf Mühit Proqramının (UNEP) son qiymətləndirməsinə əsasən, dünya gələn onillik ərzində bu həddi aşmağa getdikcə daha çox yaxınlaşır.
“AnewZ” yazır ki, xəbərdarlıq hökumətlərin iqlim vədləri ilə iqlim dəyişikliyinin ən ağır nəticələrinin qarşısını almaq üçün tələb olunan tədbirlər arasındakı fərqin artdığı bir vaxtda səslənib. Qalıq yanacaqların istifadəsini azaltmaq və daha təmiz enerjiyə keçidi sürətləndirmək üçün illərdir aparılan beynəlxalq danışıqlara baxmayaraq, qlobal istixana qazı emissiyaları yüksəlməkdə davam edir.
UNEP-in hesablamasına görə, ölkələrin hazırkı iqlim öhdəlikləri əsrin sonunadək sənayeöncəsi dövrlə müqayisədə temperaturun 2,3–2,5°C artmasına səbəb ola bilər. Yalnız mövcud hökumət siyasətləri nəzərə alınarsa, istiləşmə təxminən 2,8°C-yə çata bilər. Hər iki ssenari 2015-ci il Paris Sazişində müəyyənləşdirilən hədəfləri xeyli üstələyir.
Paris Sazişinin hədəfləri əlçatmazlaşır
Paris Sazişinə əsasən, ölkələr qlobal istiləşməni sənayeöncəsi səviyyədən xeyli aşağı, 2°C-dən az saxlamağı və artımı 1,5°C ilə məhdudlaşdırmaq üçün səy göstərməyi öhdələrinə götürüblər.
Alimlər uzun müddətdir temperatur artımının hər bir hissəsinin əhəmiyyət daşıdığı barədə xəbərdarlıq edirlər. İqlim dəyişikliyinin təsirləri vahid hədd keçildikdə qəfil deyil, tədricən güclənsə də, araşdırmalar 1,5°C-dən artıq istiləşmənin ekosistemlər, ərzaq təminatı, su ehtiyatları, sahilyanı icmalar və ictimai sağlamlıq üçün riskləri xeyli artırdığını göstərir.
UNEP-in icraçı direktoru İnqer Andersen bildirib ki, iqlimlə bağlı vədlərin dəfələrlə yenilənməsi, elmi sübutların artmasına və təmiz enerji texnologiyalarında irəliləyişlərə baxmayaraq, emissiyaların zəruri həcmdə azaldılmasına gətirib çıxarmayıb.
Emissiyalar rekord həddə, təmiz enerji artımı yetərli deyil
Qlobal istixana qazı emissiyaları 2024-cü ildə rekord həddə yüksəlib. UNEP-in hesablamasına görə, 1,5°C hədəfini əlçatan saxlamaq üçün 2035-ci ilədək qlobal emissiyalar 2019-cu illə müqayisədə yarıdan çox azaldılmalıdır. İstiləşməni 2°C ilə məhdudlaşdırmaq üçün də mövcud siyasətlərin nəzərdə tutduğundan daha ciddi ixtisarlar tələb olunur. Bu göstəricilər hökumətlərin iqlim vədləri ilə artan emissiyalar arasındakı uçurumun genişləndiyini göstərir.
Dünya Meteorologiya Təşkilatının (WMO) məlumatına görə, son illər müşahidələr tarixinin ən isti illəri olub və qlobal orta temperatur dəfələrlə yeni rekordlara çatıb. Okeanların temperaturu da rekordları yeniləyib. İstixana qazlarının saxladığı artıq istiliyin böyük hissəsini okeanlar udduğundan, temperaturun yüksəlməsi dəniz istilik dalğalarını, mərcanların ağarmasını və daha intensiv hava hadisələrini gücləndirir.
Alimlər vurğulayırlar ki, bir il ərzində istiləşmənin 1,5°C-ni keçməsi Paris Sazişindəki hədəfin rəsmi olaraq aşıldığı anlamına gəlmir: bu göstərici daha uzun dövr üzrə ölçülür. Bununla belə, rekord temperatur hallarının tezləşməsi həddin davamlı şəkildə aşılması ilə bağlı narahatlığı artırır.
UNEP-in yeni istiləşmə proqnozları əvvəlki bəzi hesablamalardan bir qədər aşağıdır. Lakin ekspertlər bunun mütləq real irəliləyiş demək olmadığını bildirirlər. Dəyişikliyin bir hissəsi emissiyaların əhəmiyyətli dərəcədə azalmasından yox, elmi metodların yenilənməsindən qaynaqlanır.
Siyasi proseslər də proqnozlara təsir edib. ABŞ-ın 2026-cı ilin əvvəlində Paris Sazişindən çıxması dünyanın ən böyük iqtisadiyyatlarından birindən gözlənilən emissiya azalmalarını proqnozlardan çıxarıb. Bir sıra ölkələrin qarşıdakı onillik üçün daha güclü iqlim planlarını hələ təqdim etməməsi gələcək beynəlxalq danışıqlar ərəfəsində narahatlığı artırır.
Bərpa olunan enerji, xüsusilə günəş və külək enerjisi dünyanın bir çox yerində sürətlə genişlənir və bu sahəyə investisiyalar artır. Beynəlxalq Enerji Agentliyi (IEA) bərpa olunan enerjinin qlobal enerji sisteminin ən sürətlə böyüyən hissəsi olaraq qalacağını gözləyir. Buna baxmayaraq, təmiz enerji artımı beynəlxalq iqlim hədəflərinə çatmaq üçün qalıq yanacaqları tələb olunan miqyasda əvəz etməyə yetməyib.
Kömür, neft və qaz bir çox iqtisadiyyat üçün mühüm əhəmiyyətini qoruyur, enerji tələbatı isə həm inkişaf etmiş, həm də inkişaf etməkdə olan ölkələrdə artır. Maliyyələşmə də, xüsusən aşağı gəlirli ölkələr üçün, əsas maneələrdən biridir. İnkişaf etməkdə olan ölkələr beynəlxalq maliyyə dəstəyinin yetərsizliyinin emissiyaları azaltmaq və iqlim dəyişikliyinin təsirlərinə uyğunlaşmaq səylərini ləngitdiyini dəfələrlə bildiriblər.
Alimlər 1,5°C həddinin müvəqqəti aşılmasının ehtimalını getdikcə daha yüksək qiymətləndirirlər. Əsas suallar temperaturun bu həddən nə qədər yuxarı qalxacağı, orada nə qədər müddət qalacağı və emissiyaların azalmasının tendensiyanı geri çevirmək üçün kifayət qədər sürətli olub-olmayacağıdır.
UNEP bildirir ki, qarşıdakı onillikdə emissiyaların sürətlə azaldılması uzunmüddətli istiləşməni məhdudlaşdıra və əsrin sonunadək temperaturun Paris Sazişindəki hədəfə doğru yenidən enməsi imkanını artıra bilər. Fəaliyyət üçün vaxt daralsa da, ekspertlər 1,6°C, 2°C və 3°C istiləşmə arasındakı fərqin iqtisadiyyatlar, ekosistemlər və dünya icmaları üçün böyük nəticələr doğuracağını vurğulayırlar.
BMT-nin son qiymətləndirməsində qeyd olunur ki, iqlim zərərinin bir hissəsinin qarşısını almaq artıq mümkün olmaya bilər, lakin gələcək təsirlərin miqyası hökumətlərin, bizneslərin və istehlakçıların qarşıdakı onillikdə nə qədər sürətlə hərəkət etməsindən asılı olacaq.
