OMM Redaksiyası
Kanadanın neftlə zəngin Alberta əyalətində oktyabrın 19-da, bazar ertəsi, Kanadadan ayrılmaqla bağlı məcburi qüvvəsi olmayan referendum keçirilib. Səsvermə iqtisadi narazılıqlar və Ottava ilə gərginlik fonunda baş tutub.
AnewZ-nin məlumatına görə, referendum Alberta ilə federal hökumət arasındakı uzunmüddətli fikir ayrılıqlarını, xüsusilə enerji siyasəti, iqtisadi töhfələr və əyalətin Ottava ilə münasibətlərini yenidən gündəmə gətirib. Rəy sorğuları Albertalıların əksəriyyətinin Kanadadan ayrılmağın əleyhinə olduğunu göstərir. Bununla belə, uzun müddətdir davam edən iqtisadi narazılıqlar əhalisi təxminən beş milyon olan qərb əyalətində separatçı hərəkatı gücləndirib.
Referendum ABŞ-ın tarifləri və Prezident Donald Trampın Kanadanın ABŞ-ın 51-ci ştatı olması barədə dəfələrlə səsləndirdiyi fikirlər fonunda ölkənin suverenliyinin qorunmasını prioritet elan edən Kanadanın Baş naziri Mark Karninin çətin dövrünə təsadüf edib.
Alberta müstəqilliyinin tərəfdarları Liberal Partiyasının rəhbərlik etdiyi federal hökumətin tətbiq etdiyi ekoloji qaydaların əyalətin neft sənayesini məhdudlaşdırdığını deyirlər. Onlar həmçinin Kanadanın enerji istehsalının mərkəzi sayılan Albertanın federal dəstək şəklində aldığından daha çox vəsaiti ölkə iqtisadiyyatına verdiyini iddia edirlər.
“Kanadada mərkəzdəki əhali və hökumət Alberta kimi kənar istehsalçı əyalətlərin hesabına təmin olunur”, – müstəqilliyi dəstəkləyən “Pathway to Independence” reklam qrupunun təsisçisi Kori Morqan bildirib.
Alberta əsilli Karni səsvermə ərəfəsində həftənin böyük hissəsini əyalətin Kanadanın tərkibində qalması üçün təşviqat aparmağa, seçiciləri səs verməyə çağırmağa və milli birliyə səsləməyə sərf edib.
Səsvermə məntəqələri gec bağlanıb
Səsvermə məntəqələrinin bazar ertəsi yerli vaxtla saat 20:00-da bağlanması planlaşdırılsa da, “Elections Alberta” bir neçə məntəqənin gec açıldığını açıqlayıb. Seçicilərin səs verməyə kifayət qədər vaxtı olması üçün həmin məntəqələrin iş saatı uzadılıb.
Edmontondakı bir məntəqənin saat 22:00-dək açıq qalmasına icazə verilib. Buna görə qeyri-rəsmi nəticələrin açıqlanması bütün məntəqələr bağlananadək təxirə salınıb.
Oktyabrın 16-da, cümə günü dərc olunan “Angus Reid” sorğusuna əsasən, Albertalıların 66 faizi Kanadada qalmağa səs verməyi planlaşdırır. Bununla yanaşı, hər beş sakindən üçü əyalətdə separatçı hərəkatın “heç vaxt bitməyəcəyini” düşünür.
“Bu məsələ artıq aradan qalxmayacaq. Separatçılar səfərbər olublar, şəbəkə qurublar, əlaqələniblər”, – Kalqaridəki “Mount Royal” Universitetinin politoloqu Duan Bratt deyib.
Separatçı əhval-ruhiyyə Albertada onilliklərdir mövcud olsa da, Baş nazir Deniyel Smit əyalətin müstəqilliyi məsələsini birbaşa seçicilərin qarşısına çıxaran ilk rəhbərdir. Kanadada qalmağı açıq şəkildə dəstəkləyən Smit, hakim “United Conservative Party” daxilindəki müstəqillik tərəfdarlarının aylarla davam edən təzyiqindən sonra referendumu təyin edib.
Smit ayrılma lehinə səs çoxluğu olacağı təqdirdə müstəqillik barədə hüquqi baxımdan məcburi referendum keçirmək üçün addım atacağını bildirib.
“Mənim fikrimcə, ayrılmaq tamamilə mənasızdır”, – ilkin səsvermədə Kanadada qalmağa səs vermiş Kalqari sakini Ross Uotson deyib. “İnsanların narazılıqları tamamilə əsassızdır. Amma düşünürəm ki, bu insanlar yəqin ki, heç vaxt susmayacaqlar”.
Debatın mərkəzində iqtisadi narazılıqlar dayanır
Bazar ertəsi keçirilən səsvermə Kanadanın əsasən fransızdilli Kvebek əyalətindən kənarda ayrılma ilə bağlı keçirilən ilk referendum olub. Kvebekdə müstəqillik kampaniyaları ənənəvi olaraq dil və mədəni kimlik məsələlərinə əsaslanıb.
Albertada isə müzakirələr əsasən iqtisadi məsələlərə, xüsusilə əyalətin enerji sənayesinə və federal hökumətlə maliyyə münasibətlərinə yönəlib. Karni bu narahatlıqlara cavab olaraq milli birliyin əhəmiyyətini vurğulayıb.
“Kanada əyalətlər arasında sövdələşmə deyil. Məsələ ümumi və xalis göstəricilərdə, kimin nə verdiyi və nə aldığı ilə bağlı deyil”, – o, cümə günü Alberta ştatının Red-Dir şəhərinə səfəri zamanı deyib.
Onun hökuməti bəzi ekoloji siyasətlərə yenidən baxıb və Albertanın enerji ixracını Asiya bazarlarına artırmaq məqsədi daşıyan təklif olunan neft kəmərini dəstəkləyib.
“Angus Reid” sorğusunda gələcəkdə keçiriləcək hüquqi baxımdan məcburi referendumda ayrılmanı dəstəkləyə biləcəyini deyən Albertalıların 60 faizi əsas məqsədlərinin Ottavaya mesaj göndərmək olduğunu bildirib. Yalnız 37 faiz müstəqil ölkə yaratmaq istəyini əsas səbəb kimi göstərib.
Separatçı təşkilatlar Albertanın müstəqilliyə keçidi ilə bağlı mümkün planlar irəli sürsələr də, əyalətin müdafiəni, valyuta məsələlərini və sərhəd nəzarətini necə təşkil edəcəyi kimi mühüm suallar cavabsız qalır.
Bu səbəbdən siyasi analitiklər referendumu daha geniş müzakirələrin sonu deyil, növbəti mərhələsi hesab edə bilərlər. Bratt hərəkatın gələcəyinin müstəqillik tərəfdarlarının yeni referendum üçün təşviqatı davam etdirib-etdirməyəcəyindən, yoxsa ayrıca siyasi partiya yaradacağından asılı olacağını deyib.
“Onlar gələcək referendum üçün dəstək toplamağa diqqət yetirəcəklər? Yoxsa ayrılıb öz partiyalarını – həqiqətən güclü separatçı partiyanı – yaradacaqlar?” – Bratt bildirib.
