OMM Redaksiyası
2026-cı il Nobel Sülh Mükafatının laureatı oktyabrın 9-da açıqlanacaq. Dünyanın diqqətlə izlədiyi mükafatın qalibini seçmə prosesi isə ictimaiyyətə tam açıq deyil.
Bu il mükafata 287 namizəd irəli sürülüb: onların 208-i şəxs, 79-u isə təşkilatdır. Namizədlərin rəsmi siyahısı 50 il məxfi saxlanılır və Oslo şəhərindəki Norveç Nobel İnstitutunun zirzəmisində seyfdə qorunur.
Minlərlə şəxs namizəd irəli sürmək hüququna malikdir və öz namizədlik təklifini açıqlaya bilər. Buna görə də mükafat elan olunmazdan əvvəl mediada yayılan adların rəsmi namizədlər olduğu təsdiqlənmir.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp Sülh Mükafatına layiq olduğunu deyib və səkkiz müharibəni bitirdiyini iddia edib. Kamboca, İsrail və Pakistan liderləri onun namizədliyini irəli sürdüklərini bildiriblər. Lakin rəsmi qeydlər məxfi qaldığı üçün bu iddiaları müstəqil şəkildə yoxlamaq mümkün deyil. Ekspertlər onun namizəd olsa belə, qalib gəlmək şansını çox aşağı qiymətləndirirlər.
Bu il mümkün namizədlər sırasında Papa XIV Leo, Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi, Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi və BMT-nin Fələstin əraziləri üzrə xüsusi məruzəçisi Francesca Albanese müzakirə olunur. Sudan vətəndaş müharibəsi zamanı yardım göstərən icma qruplarını birləşdirən Emergency Response Rooms şəbəkəsi və münaqişələrdən zərər çəkən uşaqlara dəstəyinə görə “Save the Children” təşkilatı da adı çəkilənlər arasındadır.
Digər mümkün namizədlərdən biri Beynəlxalq Kosmik Stansiyadır. Layihədə ABŞ, Rusiya və Avropa ölkələrinin iştirakı siyasi fikir ayrılıqlarına baxmayaraq dövlətlərarası əməkdaşlıq nümunəsi kimi göstərilir.
Qalibi Norveç parlamentinin təyin etdiyi beş nəfərlik Norveç Nobel Komitəsi seçir. Komitənin tərkibi parlamentdəki siyasi qüvvələrin nisbətini əks etdirir; namizədləri Norveç siyasi partiyaları irəli sürür. Üzvlər arasında təqaüddə olan siyasətçilərlə yanaşı başqa sahələrin nümayəndələri də olur.
Mükafatın meyarları Alfred Nobelin vəsiyyətinə əsaslanır. O, Sülh Mükafatının xalqlar arasında qardaşlığı, daimi orduların ləğvini və ya azaldılmasını, eləcə də sülh konqreslərinin yaradılması və təşviqini ən çox dəstəkləyən şəxsə verilməsini nəzərdə tutmuşdu. Müasir dövrdə bu meyarların tətbiqi isə daha geniş şərh olunur.
Komitənin katibi Kristian Berq Harpviken bildirib ki, mükafat mövcud şərait nəzərə alınaraq qiymətləndirilməlidir. Söhbət yalnız ənənəvi mənada sülhü təşviq edən şəxslərdən getmir: komitə beynəlxalq razılaşmaları, əsas qlobal prosesləri və sülhə, əməkdaşlığa geniş təsir göstərə biləcək təşəbbüsləri də nəzərdən keçirir. Harpviken komitənin işini hazırlayır və müzakirələrdə iştirak edir, lakin səsvermə hüququ yoxdur.
Namizəd irəli sürmək hüququ hökumət və parlament üzvlərinə, vəzifədə olan dövlət başçılarına, universitet rektorlarına, tarix, sosial elmlər, hüquq və fəlsəfə professorlarına, eləcə də əvvəlki Nobel Sülh Mükafatı laureatlarına aiddir. Namizədlərin təqdim edilməsi üçün son tarix yanvarın 31-i olub. Komitə üzvləri də namizəd irəli sürə bilər, lakin bunu fevralda keçirilən ilk iclasdan gec etməməlidirlər.
Komitə əvvəlcə təqdim olunan namizədləri nəzərdən keçirərək qısa siyahı hazırlayır. Daha sonra daimi məsləhətçilər və digər ekspertlər namizədlərin fəaliyyəti və töhfələrini qiymətləndirirlər. Komitə adətən ayda bir dəfə toplanır, yekun qərar isə Harpvikenin sözlərinə görə, əsasən avqust və ya sentyabrda verilir.
Komitə qərarı, adətən, konsensusla qəbul etməyə çalışır. Razılıq əldə edilmədikdə qalib səs çoxluğu ilə müəyyən olunur. Prosesdə fikir ayrılığı da yarana bilər: komitə üzvünün etiraz əlaməti olaraq istefa verdiyi son hal 1994-cü ildə baş verib. Həmin vaxt Fələstin lideri Yasir Ərəfat mükafatı İsrail siyasətçiləri Şimon Peres və Yitzhak Rabinlə bölüşmüşdü.
Laureat qızıl medal, diplom və 12 milyon İsveç kronu, təxminən 1,2 milyon dollar pul mükafatı alır. Nobel adının gətirdiyi beynəlxalq diqqət də mükafatın mühüm tərəflərindən sayılır.
Laureat oktyabrın 9-da Oslodakı Norveç Nobel İnstitutunda elan ediləcək. Açıqlamanı Norveç Nobel Komitəsinin sədri verəcək. Mükafatlandırma mərasimi isə Alfred Nobelin vəfatının ildönümünə təsadüf edən dekabrın 10-da Oslo meriyasında keçiriləcək.
Həmin vaxta qədər namizədlərin rəsmi siyahısı bağlı qalacaq və növbəti laureatın kimliyi məxfi saxlanılacaq.
