OMM Redaksiyası
2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan 1994-cü il atəşkəsindən bəri Ermənistanın nəzarətində qalmış, beynəlxalq səviyyədə Azərbaycanın ərazisi kimi tanınan Qarabağ və ətraf rayonlarda hərbi əməliyyatlara başladı.
AnewZ yazır ki, 44 gün sonra Rusiyanın vasitəçiliyi ilə imzalanan üçtərəfli bəyanat döyüşləri dayandırdı və on il əvvəl az müşahidəçinin mümkün saydığı hərbi-siyasi dönüşü təsdiqlədi. Müharibə qısa müddətdə Cənubi Qafqazdan kənarda da hərbi müzakirələrin mövzusuna çevrildi. Onu yalnız bir texnologiyanın həlledici olduğu “dron müharibəsi” kimi təqdim etmək isə hadisələrin yalnız bir hissəsini əks etdirir. Azərbaycanın uğuru uzunmüddətli hazırlıq, ardıcıl strategiya, əlverişli diplomatiya və yeni vasitələrin ənənəvi hərbi əməliyyatlara səmərəli inteqrasiyası ilə bağlı idi.
Hazırlıq və cənub istiqamətində irəliləyiş
2020-ci il müharibəsinin kökləri Birinci Qarabağ müharibəsinə gedib çıxır. Həmin müharibədən sonra erməni qüvvələri Qarabağa və ətrafdakı yeddi rayona nəzarət edirdi, kütləvi məcburi köçkünlük baş vermişdi. İyirmi ildən artıq davam edən ATƏT-in Minsk qrupu prosesi nizamlanma ilə nəticələnmədi. 2016-cı ilin aprelində baş vermiş dörd günlük müharibədə Azərbaycanın məhdud ərazi qazancları hərbi balansın dəyişməyə başladığını göstərdi. Bakı sonrakı hazırlıqlarında həmin qarşıdurmanın dərslərindən yararlandı.
Azərbaycan enerji gəlirlərindən davamlı modernləşmə proqramını maliyyələşdirmək üçün istifadə etdi. Müdafiə xərcləri yeni texnika və imkanların əldə olunmasına yönəldildi. Təchizatçıların şaxələndirilməsi də mühüm idi: Azərbaycan Rusiyadan, İsraildən və getdikcə daha çox Türkiyədən silah və texnologiya alırdı. Ankara ilə hərbi əməkdaşlıq satınalmalarla məhdudlaşmır, təlimləri, birgə hərbi təlimləri və doktrinal təsiri də əhatə edirdi. Bu əməkdaşlıq Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinə NATO tipli komandanlıq təcrübəsinin bəzi elementlərini gətirdi.
Azərbaycanın əsas hücumu İranla sərhəd boyunca yerləşən daha düzənlik cənub istiqamətində cəmləşdi. Füzuli və Cəbrayıl üzərindən Zəngilan və Qubadlıya doğru irəliləyiş erməni müdafiə sisteminə cinahdan təzyiq yaratdı. İrəliləyiş tədricən və itkilərlə müşayiət olunsa da, təchizat xətlərini pozdu və Azərbaycan bölmələrini Qarabağla Ermənistan arasındakı əsas yol olan Laçın dəhlizinə yaxınlaşdırdı.
Noyabrın 8-də elan edilən Şuşanın azad olunması həlledici zərbə oldu. Xankəndinin üzərində yerləşən və Laçın yoluna nəzarət edən şəhər əsasən zirehli kolonlarla deyil, meşəlik və dağlıq ərazidə hərəkət edən yüngül piyada və xüsusi təyinatlı qüvvələrlə ələ keçirildi. Bu fakt müharibənin son nəticədə əsas mövqeləri tutub saxlaya bilən Azərbaycan əsgərlərinin quru əməliyyatları ilə qazanıldığını göstərirdi. Şuşanın itirilməsi Ermənistanın mövqeyini ciddi şəkildə zəiflətdi və İrəvanın rəhbərliyi sonradan atəşkəs şərtlərini qəbul etdi.
Pilotsuz sistemlərin rolu və müharibənin qiyməti
Müharibənin ən nəzərəçarpan cəhətlərindən biri pilotsuz sistemlərin sistemli tətbiqi idi. Türkiyə istehsalı “Bayraktar TB2” dronları və İsrail istehsalı “Harop” kimi döyüş sursatları hava hücumundan müdafiə batareyalarına, artilleriyaya, tanklara, logistika maşınlarına və qoşun cəmləşmələrinə zərbələr endirdi. Azərbaycan Ermənistanın hava hücumundan müdafiə vasitələrinin mövqelərini üzə çıxarmaq üçün dəyişdirilmiş An-2 biplanlarından aldadıcı hədəf kimi də istifadə etdi. Ermənistanın əsasən sovet dövrünə aid, “Osa” və “Strela” sistemlərini də əhatə edən hava hücumundan müdafiə şəbəkəsi qarşılaşdığı müxtəlif hava təhdidlərinə təsirli cavab verməkdə çətinlik çəkdi.
Texnologiya informasiya məkanını da dəyişdirdi. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi zərbələrin videolarını mütəmadi yayımlayaraq həm ölkə daxilində əhval-ruhiyyəyə, həm də beynəlxalq təsəvvürlərə hadisələr baş verən vaxt təsir göstərirdi. Sosial media münaqişənin mənası və gedişatı uğrunda mübarizənin mühüm meydanına çevrildi.
Bununla belə, nəticəni yalnız dronlarla izah etmək yanlış olardı. Pilotsuz sistemlər müdafiə tərəfinin qüvvələri gücləndirmək və vəziyyətə uyğunlaşmaq imkanlarını məhdudlaşdıraraq mühüm dəstək rolu oynadı, lakin quru manevrini və uzlaşdırılmış atəş gücünü əvəz etmədi.
Bu sistemlərin üstünlüyü onların birgə silahlı qüvvələr çərçivəsində tətbiqindən qaynaqlanırdı: kəşfiyyat məlumatları artilleriya və raket zərbələrinə yön verirdi, logistika obyektlərinə hücumlar cəbhə xəttində müqaviməti zəiflədirdi, piyada qüvvələri isə yaranan boşluqlardan istifadə edirdi. Texnologiya ümumi hərbi əməliyyatların səmərəsini artırdı, lakin ərazini tutub saxlamaq üçün əsgərlərə ehtiyacı aradan qaldırmadı.
Qələbə hər iki tərəf üçün ağır itkilər hesabına əldə edildi. Minlərlə hərbçi öldürüldü, mülki əhali də zərər gördü. Gəncə və Bərdə kimi Azərbaycan şəhərləri raket və mərmi zərbələrinə məruz qaldı, Xankəndi isə davamlı atəşə tutuldu.
“Human Rights Watch” araşdırmalarında münaqişə zamanı Azərbaycan qüvvələrinin, eləcə də erməni və ya Ermənistanın dəstəklədiyi qüvvələrin kasetli sursatlardan istifadə etdiyinin sənədləşdirildiyini bildirdi. Azərbaycan bu silahlardan istifadə etdiyini rəsmən təkzib edib; Ermənistan da istifadəsini inkar edib. Buna görə də həmin nəticələr hökumətlərin mövqeləri ilə yanaşı, mənbəyə istinad edilməklə təqdim olunmalıdır. Beynəlxalq insan hüquqları təşkilatları əsirlərlə pis rəftar və müharibə qanunlarının digər mümkün pozuntuları barədə də məlumat veriblər. Münaqişənin hərbi dərsləri onun insan tələfatını da nəzərə almalıdır.
Müharibənin siyasi nəticələri
Azərbaycan üçün 2020-ci il müharibəsi əvvəlki münaqişənin ərazi nəticələrinin böyük hissəsini dəyişdirdi və beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilər üzərində nəzarətin bərpası istiqamətində həlledici addım oldu. Müharibə sonrakı sülh danışıqlarının aparıldığı şəraiti də dəyişdirdi.
Azərbaycanın 2022-ci ildə təklif etdiyi beş prinsip diplomatik prosesin mərkəzinə suverenliyin və ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınmasını qoydu. Vaşinqtonda sülh sazişi mətninin paraflanması prosesin mühüm mərhələsi oldu. Bununla belə, layihənin paraflanması onun imzalanması, ratifikasiyası və icrasının başa çatması demək deyil.
Ermənistan üçün dəyişən regional şərait strateji fərziyyələrə yenidən baxmaq və qonşularla münasibətləri qarşılıqlı tanınma və praktiki əməkdaşlıq əsasında qurmaq imkanı yaratdı.
Azərbaycanın 2023-cü ilin sentyabrında keçirdiyi hərbi əməliyyat separatçı qüvvələrin tərksilah olunmasına və Bakının bölgə üzərində tam nəzarətini bərpa etməsinə gətirib çıxardı. Bu hadisə 2020-ci ilin son fəsil deyil, həlledici dönüş nöqtəsi olduğunu göstərdi.
Daha geniş nəticə ənənəvi qüvvələrin dronlar səbəbindən əhəmiyyətini itirməsi deyil. Səbirli investisiyaları, liderliyi, strateji aydınlığı və səmərəli tərəfdaşlıqları yeni texnologiyaların düşünülmüş tətbiqi ilə birləşdirən dövlətin uzun müddət dəyişməz qalmış hərbi balansı dəyişə bilməsidir.
44 günlük müharibə bu amilləri bir araya gətirməyin əhəmiyyətini nümayiş etdirdi. Müharibənin hərbi əhəmiyyəti texnologiya ilə strategiyanın qarşılıqlı əlaqəsindədir; onun uzunmüddətli siyasi əhəmiyyəti isə nəticənin yaratdığı imkanların davamlı regional sülhə çevrilib-çevrilməyəcəyindən asılı olacaq.
