OMM Redaksiyası
ABŞ prezidenti Donald Tramp noyabrda keçiriləcək aralıq seçkiləri ərəfəsində yanacaq qiymətlərini aşağı salmaq məqsədilə Rusiyanın dizel ixracına tətbiq olunan sanksiyaları yumşaldıb və Rusiya-Ukrayna enerji atəşkəsi barədə razılaşma elan edib. Lakin Moskvanın vəd etdiyi həcmləri çatdırıb-çatdırmayacağı və bu addımın bazara ciddi təsir göstərib-göstərməyəcəyi qeyri-müəyyəndir.
Dizelin bahalaşması ABŞ-da yük maşını sürücülərinə və fermerlərə təzyiqi artırıb, yanacaq qiymətlərini noyabrın 3-də keçiriləcək seçkilər öncəsi diqqət mərkəzinə gətirib. Trampın açıqlamalarından sonra oktyabrın 12-si, bazar ertəsi, ABŞ-da dizelin qiyməti 0,5 faiz azalıb. Rusiyadan əlavə tədarükün uzunmüddətli təsiri isə hələ məlum deyil.
Rusiya nə qədər dizel tədarük edə bilər?
Tramp Rusiyanın dərhal ABŞ və dünya bazarlarına 300 min tondan çox dizel — 2,25 milyon barel — çıxaracağını bildirib. Bu həcm ABŞ-ın tələbatı ilə müqayisədə kiçikdir: ABŞ Energetika İnformasiyası Administrasiyasının məlumatına əsasən, ölkənin nəqliyyat sektoru gündə təxminən 2,94 milyon barel dizel istehlak edir. Beləliklə, ilkin tədarük bir gündən az müddətə kifayət edə bilər.
Tramp Moskvanın noyabrda daha 500 min ton, bundan qısa müddət sonra isə əlavə bir milyon ton dizel göndərəcəyini də deyib. Bu iki əlavə tədarük birlikdə ABŞ nəqliyyat sektorunun dörd gündən az müddətlik dizel tələbatını qarşılayır.
Sanksiyaların yumşaldılması Rusiyanın dizelinin beynəlxalq bazarlara çatacağına zəmanət vermir. Tankerlərin çoxu hələ də sanksiyalar altındadır və bu, yanacağın daşınmasını çətinləşdirir. Ukraynanın pilotsuz uçuş aparatları ilə zərbələri də Rusiyanın neft emalı zavodlarına zərər vurub, vəd edilən həcmlərin istehsalı və çatdırılması ilə bağlı şübhələri artırıb.
Ukraynanın zavodlara hücumları 2024-cü ildə başlamazdan əvvəl Rusiya gündə təxminən 100 min ton dizel ixrac edə bilirdi. Emal müəssisələrinə dəyən zərər istehsalı pozduğundan Moskva daxili tələbatı qorumaq üçün iyulda ixraca məhdudiyyət qoyub. İkitərəfli razılaşması olmayan ölkələrə tətbiq edilən qadağa oktyabrın 31-dək uzadılıb. Tədarük əsasən Mərkəzi Asiyada Rusiyaya dost münasibətdə olan ölkələrə davam edib.
Sənaye mənbələrinin sözlərinə görə, Ukrayna neft emalı zavodlarına zərbələri dayandırarsa, Rusiya Trampın ilkin 300 min ton tələbinə cavab verə bilər. Avropa Rusiyasındakı pilotsuz aparat hücumları nəticəsində zərər görmüş böyük zavodlardan birinin yenidən işə salınması da Moskvanın oktyabrda bu həcmdə dizel istehsal etməsinə imkan verə bilər.
Razılaşmanın iqtisadi və siyasi təsirləri
Dizel ixracının artması Rusiyaya əlavə gəlir gətirə bilər, lakin dövlət büdcəsinə birbaşa təsirin nisbətən məhdud olacağı gözlənilir. Rusiya prezidenti Vladimir Putin Ukraynanın neft emalı zavodlarına hücumlarının ölkə iqtisadiyyatına ümumi daxili məhsulun 1 faizi həcmində zərər vurduğunu bildirib. “Reuters” bu itkini təxminən 26,6 milyard dollar qiymətləndirir.
300 min ton dizelin ixracı təxminən 400 milyon dollar gəlir gətirə bilər. Bununla belə, bu vəsaitin yalnız kiçik hissəsi birbaşa Rusiya hökumətinə çatacaq. Moskvanın gəlirləri əsasən xam neft və emal olunmuş yanacağın ixracından deyil, neft hasilatına tətbiq edilən vergilərdən formalaşır. Rusiyada 30-a yaxın iri neft emalı zavodu var, Ukraynada isə hazırda fəaliyyət göstərən zavod yoxdur.
Moskva şənbə günü iyulda tətbiq edilmiş dizel ixracı qadağasını qismən aradan qaldırdığını açıqlayıb. Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski Trampın Rusiya ilə razılaşmasını tənqid edərək, dizel gəlirlərinin artmasının Moskvanı Ukraynaya yeni hücumlara həvəsləndirə biləcəyi və daha çox insanın ölümünə səbəb ola biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib.
Razılaşmaya ABŞ Konqresində də etirazlar olub. Respublikaçı konqresmen Don Bekon Vaşinqtonun mövcud məhdudiyyətləri yumşaltmaq əvəzinə, Konqresin bu yaxınlarda təsdiqlədiyi əlavə sanksiyaları tətbiq etməli olduğunu bildirib. Böyük Britaniyanın baş naziri Endi Börnham Rusiyaya qarşı sanksiyaların sərtləşdiriləcəyini deyib.
Almaniyanın xarici işlər naziri İohan Vadeful Trampın Ukrayna prezidentinin vəzifədən kənarlaşdırılmasına çağırışından sonra Berlinin Zelenskiyə dəstəyini bir daha təsdiqləyib. Vadeful Moskvanı sülh danışıqlarını bərpa etməyə məcbur etmək üçün təzyiqin artırılmasına da çağırıb.
Kreml bazar ertəsi təklif edilən enerji atəşkəsi ilə bağlı danışıqların davam etdiyini bildirib. Ancaq razılaşmanın yalnız neft emalı zavodlarına, yoxsa digər enerji infrastrukturuna da şamil olunacağı açıqlanmayıb.
Çin “Qızıl həftə” tətilində qısa fasilədən sonra emal olunmuş neft məhsullarının ixracını bərpa etməyə hazırlaşır. “Reuters”in məlumatına görə, oktyabr üçün təsdiqlənən ixrac həcmləri əvvəlki səviyyədən aşağıdır. Çin bu ay təxminən 3,7 milyon ton dizel, benzin və aviasiya yanacağının ixracına icazə verib. Sentyabrda bu həcm 4 milyon tondan çox olub və builki oktyabr göstəricisi ötən ilin eyni dövründəkindən də xeyli aşağıdır.
Dizel bazarına bir neçə əsas istehsal bölgəsindəki problemlər təzyiq göstərir. Rusiyada Ukrayna dronlarının zərbələri emal müəssisələrinə ziyan vurub, sanksiyalar və daşımalarla bağlı məhdudiyyətlər ixracı çətinləşdirib. İranla bağlı müharibə isə Körfəz ölkələrindən yanacaq tədarükünün azalması ilə vəziyyəti daha da gərginləşdirib.
Böyük Yeddilik (G7) ölkələri Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) koordinasiyası ilə strateji ehtiyatlardan yanacaq buraxmaq barədə razılığa gəlib. Mart ayında 32 üzvlü agentlik tarixdə ən böyük fövqəladə neft ehtiyatı buraxılışını təşkil edib: bazara 400 milyon bareldən çox xam neft və neft məhsulları çıxarılıb. IEA daha sonra iştirakçı ölkələri dünya bazarındakı təzyiqi azaltmaq üçün həmin əməliyyatdan qalan həcmləri də buraxmağa çağırıb.
