OMM Redaksiyası
Qırğızıstan Mərkəzi Asiyanın ən sürətlə böyüyən iqtisadiyyatına çevrilib. Tikinti bumu, dövlət investisiyaları və Rusiya ilə əlaqəli ticarət artımı dəstəkləyib. Lakin Qərbin sanksiyalardan yayınmaya qarşı tədbirləri gücləndirməsi ölkənin bu tempi nə qədər davam etdirə biləcəyi sualını gündəmə gətirir.
Əhalisi 7,4 milyon olan və dənizə çıxışı olmayan ölkədə daxili investisiyaların və mənzil tikintisinin artması iqtisadiyyatı dəyişdirib. Qırğızıstan əvvəllər ÜDM-in təxminən üçdə biri həcmində xaricdə işləyən vətəndaşlarının göndərdiyi pul köçürmələrindən asılı idi.
AnewZ-nin məlumatına görə, Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi də gözlənilməz iqtisadi təkan yaradıb: Qərbin sanksiyalarına baxmayaraq, Qırğızıstan Rusiyaya gedən mal və pul axınları üçün tranzit mərkəzinə çevrilib. Sanksiyalardan yayınmaya qarşı yeni tədbirlər isə bu artımın nə qədər davam edə biləcəyi ilə bağlı narahatlıqları artırır.
İqtisadi artımın tempi və səbəbləri
Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) Qırğızıstan üzrə rezident nümayəndəsi Farid Talışli AnewZ-yə bildirib ki, ölkə son illərdə ÜDM-də “təsiredici” artım qeydə alıb. İqtisadiyyat 2023-cü ildə 9 faiz, 2024-cü ildə 11,5 faiz, 2025-ci ildə isə ilkin hesablamaya əsasən 11,1 faiz böyüyüb.
Asiya İnkişaf Bankı (AİB) artımın 2026-cı ildə 8,9 faizə, 2027-ci ildə isə 8,4 faizə qədər yavaşlayacağını gözləyir. Bank aprel ayında yaydığı bəyanatda proqnozlaşdırılan zəifləməni tikinti və ticarət sahələrində artımın aşağı düşməsi ilə əlaqələndirib.
AİB-in Qırğızıstan üzrə ölkə direktoru Çjenq Vu bildirib ki, davamlı dövlət investisiyaları və dayanıqlı daxili tələbat sayəsində ölkənin orta müddətdə güclü artımını qorumaq üçün əlverişli mövqeyi var. Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı da oxşar proqnoz verərək, iqtisadiyyatın 2026-cı ildə 8,7 faiz, 2027-ci ildə isə 7 faiz böyüyəcəyini bildirib.
Talışlinin sözlərinə görə, iqtisadi genişlənmənin əsas hərəkətverici qüvvəsi böyük dövlət investisiyaları ilə dəstəklənən mənzil tikintisi olub. Tikinti fəaliyyəti 62,2 faiz artıb və ümumi iqtisadi artıma 4,2 faiz bəndi töhfə verib.
Yenidən ixrac və daxili tələbatın güclənməsi də artımı dəstəkləyib. Talışli bildirib ki, əvvəlcə Qırğızıstanın yenidən ixrac mərkəzinə çevrilməsi ticarətə bağlı fəaliyyəti və xidmətləri canlandırıb. Son dövrdə isə yüksək əməkhaqları və pul köçürmələrinin dəstəyi ilə daxili tələbatın rolu artıb, baxmayaraq ki, 2026-cı ildə pul köçürmələri bir qədər zəifləyib.
Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankının məlumatına görə, nəqliyyat, dağ-mədən və enerji infrastrukturlarına investisiyalar da artıma təkan verib. BVF-nin 2025-ci il hesabatında Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolu və Kambarata-1 su elektrik stansiyası kimi iri layihələrin 2025 və 2027-ci illərdə artıma əlavə 0,25 faiz töhfə verəcəyi gözlənilir.
Rusiya ilə ticarət və sanksiya riski
Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi, xüsusilə ticarət vasitəsilə, Qırğızıstan üçün gözlənilməz iqtisadi gəlirlər yaradıb. Moskvaya qarşı Qərb sanksiyaları tətbiq edildikdən sonra ölkə Rusiyaya yenidən ixrac olunan mallar üçün əsas tranzit məntəqələrindən birinə çevrilib və bu, ticarət məhdudiyyətlərinin aşılmasına şərait yaradıb.
ABŞ Ticarət Nazirliyinin Sənaye və Təhlükəsizlik Bürosu 2022-ci ilin iyununda Qırğızıstanı və Mərkəzi Asiyanın bir sıra digər ölkələrini Rusiyaya göndərilən məhdudlaşdırılmış mallar üçün tranzit mərkəzləri kimi göstərib. “Financial Times” qəzetinin 2023-cü ildə apardığı araşdırmaya əsasən, 2022-ci ilin fevralından etibarən Avropa İttifaqından Qırğızıstan, Ermənistan və Qazaxıstana göndərilmiş, mülki və hərbi məqsədlər üçün istifadə oluna bilən malların ən azı 1 milyard dollar dəyərində hissəsi Aİ-nin ixrac nəzarətinə baxmayaraq Rusiyaya çatıb.
“The New York Times”ın sentyabrda yaydığı hesabatda AİB-in hesablamasına istinadən bildirilir ki, son dörd ildə yenidən ixrac fəaliyyəti Qırğızıstanın iqtisadi artımının 30-40 faizini təşkil edib. Sanksiyalardan yayınma ilə bağlı sübutların artmasından sonra Avropa İttifaqı müdafiə avadanlıqları üçün komponentlərin istehsalında istifadə oluna bilən kompüter rəqəmli idarəetmə dəzgahları da daxil olmaqla, bəzi məhsulların Qırğızıstana ixracını qadağan edib.
Kriptovalyuta əməliyyatları da diqqət mərkəzinə düşüb. ABŞ və Avropa İttifaqı 2025-ci ildə Qırğızıstanda qeydiyyatdan keçmiş “Grinex” kriptovalyuta birjasına qarşı sanksiyalar tətbiq edib. Buna səbəb kimi şirkətin sanksiyalardan yayınma ilə əlaqəli əməliyyatlara şərait yaratdığı barədə iddialar göstərilib.
Artımın davamlılığı ilə bağlı çətinliklər
Qırğızıstan iqtisadi artım tempini qorumaqla məhdudlaşdırılmış malların və maliyyə axınlarının Rusiyaya çatmasının qarşısını almağa çalışan Qərb hökumətlərinin təzyiqi arasında çətin seçim qarşısındadır. Sanksiyaların daha sərt icrası 2022-ci ildən bəri artımı dəstəkləyən ticarət fəaliyyətini zəiflədə bilər. Ukraynadakı müharibənin başa çatmasının da iqtisadi nəticələri ola bilər.
BVF-nin 2025-ci il hesabatında qeyd olunur: “Bölgədə davamlı sülh son illərdə artıma təkan verən ticarət və maliyyə axınlarının bir qismini də azalda bilər”. Talışli ticarət artımının yavaşlamasının iqtisadiyyat üçün daha güclü və davamlı artım mənbələri yaratmağın vacibliyini göstərdiyini deyib.
O bildirib ki, ticarət artımının hazırda zəifləməsi daha davamlı daxili artım mənbələrinin inkişaf etdirilməsinin əhəmiyyətini önə çıxarır. Bununla belə, münaqişənin başa çatması başqa faydalar da gətirə bilər: Rusiyada işləyən yüz minlərlə qırğızıstanlının göndərdiyi pul köçürmələrinin dəyəri rublun möhkəmlənməsi ilə arta bilər.
İnflyasiya da çətinlik yaradır. Qiymətlərin təxminən 11 faiz artması sürətli iqtisadi böyümənin faydalarının bir hissəsini sıravi Qırğızıstan vətəndaşları üçün azaldır. Talışli AnewZ-yə bildirib ki, güclü tələbat inflyasiya təzyiqlərini artırır və makroiqtisadi sabitliyin qorunmasının vacibliyini göstərir.
Talışlinin sözlərinə görə, gələcək illərdə artımın davamlı olması üçün özəl biznes üçün daha əlverişli mühit yaradılmalıdır. O, dövlət müəssisələrində islahatları, rəqabətin gücləndirilməsini, biznes mühitinin yaxşılaşdırılmasını, idarəetmənin və qanunun aliliyinin möhkəmləndirilməsini prioritetlər sırasında göstərib. Onun fikrincə, bu islahatlar məhsuldarlığı artırmağa, daha əhatəli və davamlı iqtisadi artımı dəstəkləməyə kömək edər.
