OMM Redaksiyası
Özbəkistan tarixi şəhərləri və mədəni irs obyektlərini tikinti və infrastruktur layihələrinin mümkün mənfi təsirindən qorumaq üçün İrsə Təsirin Qiymətləndirilməsi (HIA) sistemini tətbiq etməyi planlaşdırır.
Ölkə prezidenti Şavkat Mirziyoyev mədəni irsin qorunması, muzeylərin inkişafı və Özbəkistan mədəniyyətinin beynəlxalq səviyyədə təşviqi ilə bağlı planları nəzərdən keçirib. Yeni sistem Buxara, Səmərqənd, Xivə və Şəhrisəbz şəhərlərində, həmçinin Daşkəndin modernist memarlıq nümunələrinə tətbiq olunacaq.
Daşkəndin “Modernist Architecture of Tashkent. Modernity and Traditions of Central Asia” adlı milli namizədliyi UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib. Namizədlik Daşkənddəki 10 mühüm obyekti əhatə edir.
Özbəkistan Mərkəzi Asiya və MDB məkanında XX əsrin modernist memarlığına bu statusun verildiyi ilk ölkə olub. Bu, ölkənin 25 il ərzində UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil etdiyi ilk milli əlavədir. Təşəbbüs çərçivəsində “Sun” heliokompleksi də Ümumdünya İrs obyektinə daxil edilib və qorunub.
2026-2030-cu illər üçün dövlət proqramı Daşkəndin modernist memarlığının qorunmasını və təbliğini nəzərdə tutur. Yeni beynəlxalq statusun tədqiqatlara, mədəni turizmə, memarlar və beynəlxalq ekspertlərlə əməkdaşlığa dəstək verəcəyi gözlənilir.
Son illərdə mədəni irs obyektlərinin bərpasına dövlət büdcəsindən 466,4 milyard sum, yəni təxminən 39,6 milyon dollar ayrılıb. İşlər 55 obyektdə başa çatdırılıb, daha 152 obyektdə isə davam edir. Bundan əlavə, 8 183 mədəni irs obyekti üçün kadastr sənədləri hazırlanıb.
Abidələrin qısamüddətli icarəyə verilməsi 4 187 biznesi cəlb edib və müvafiq fond üçün 27,9 milyard sum, təxminən 2,3 milyon dollar gəlir yaradıb.
Özbəkistan mədəni irs obyektlərinin rəqəmsal idarə olunması üçün vahid platforma yaratmağı da planlaşdırır. Platformaya abidələrin rəqəmsal əkizləri, “Heritage Open Data” sistemi və mədəni irsin vəziyyətinə nəzarət mərkəzi daxil olacaq.
Mərkəzdə “Internet of Things” (IoT) sensorları, peyklər, videoanalitika və süni intellektdən əldə olunan məlumatlardan istifadə ediləcək. Hökumət 2030-cu ilədək ölkənin bütün mədəni irs obyektlərini tam rəqəmsallaşdırmağı qarşıya məqsəd qoyub.
Həmçinin rəqəmsal bilet satışını genişləndirmək və turist axınını proqnozlaşdırmaq üçün Ziyarətçilərin İdarə Edilməsi sistemi yaradılacaq. Zərurət yaranarsa, ayrı-ayrı irs obyektlərinə buraxılan ziyarətçilərin sayı məhdudlaşdırıla bilər.
Buxarada bərpa üzrə ixtisaslaşmış ali təhsil müəssisəsinin yaradılması planlaşdırılır. Özbəkistan Arxeologiya İnstitutunun regional filiallarını genişləndirmək və bərpa mütəxəssisləri üçün lisenziyalaşdırma tətbiq etmək niyyətindədir.
