OMM Redaksiyası
İsraildə oktyabrın 27-də keçiriləcək parlament seçkisi ölkənin siyasi gələcəyinə təsir edə bilər. Baş nazir Benyamin Netanyahu keçmiş ordu rəhbəri Qadi Ayzenkotun ciddi rəqabəti ilə üzləşir. Seçkidən sonra koalisiya qurmaq uğrunda mübarizə də həlledici ola bilər.
AnewZ yazır ki, kampaniyada liderlik, təhlükəsizlik, hərbi xidmət, idarəçilik və 2023-cü il oktyabrın 7-də baş verən hadisələrdən, eləcə də sonrakı münaqişələrdən sonra məsuliyyət məsələləri ön plana çıxıb.
İsrailin ən uzun müddət baş nazir olmuş Netanyahu yenidən vəzifəyə qalmağa çalışır. Bununla belə, o, ənənəvi olaraq güclü olduğu milli təhlükəsizlik mövzusunda da rəqiblə qarşılaşıb. İsrail Müdafiə Qüvvələrinin keçmiş rəhbəri Qadi Ayzenkotun “Yashar” partiyası son sorğuların bir neçəsində Netanyahunun “Likud” partiyasını qabaqlayır və ya onunla eyni səviyyədədir.
Ən çox mandat qazanmaq mübarizənin yalnız bir hissəsidir. İsrailin parçalanmış siyasi sistemi səbəbindən səsvermədən sonra partiyaların koalisiya danışıqları əsas mərhələyə çevrilə bilər.
Seçkinin siyasi əhəmiyyəti
Səsvermə müharibə, siyasi parçalanma və İsrailin gələcək istiqaməti ilə bağlı ictimai müzakirələr fonunda keçirilir.
Milli Təhlükəsizlik Araşdırmaları İnstitutunun (INSS) məlumatına əsasən, ölkənin təhlükəsizlik vəziyyətinə ictimai inam zəifləyib, siyasi qütbləşmə isə qeyri-adi dərəcədə yüksək səviyyədə qalır. İnstitutun oktyabr ayı üzrə qiymətləndirməsində təhlükəsizlik, idarəçilik və uzunmüddətli strateji planlaşdırma ilə bağlı ictimai narahatlığın artdığı bildirilib.
Netanyahunun tərəfdarları üçün seçki regional qeyri-sabitlik dövründə təcrübəli rəhbərliyin saxlanması ilə bağlıdır. Bir çox rəqibi isə on ildən artıqdır İsrail siyasətində üstün mövqedə olan Netanyahu dövründən sonra siyasi dəyişikliyə nail olmaq fürsəti görür.
Seçki sistemi və namizədlər
İsrailin 120 yerlik Knesseti ümummilli proporsional təmsilçilik sistemi ilə seçilir. Seçicilər ayrı-ayrı namizədlərə deyil, partiyalara səs verir. Partiyalar namizədlərin sıralanmış siyahısını təqdim edir, yerlər isə aldıqları səslərin faizinə uyğun bölüşdürülür. Parlamentə düşmək üçün partiyanın ölkə üzrə səslərin ən azı 3,25 faizini qazanması lazımdır.
Seçkidən sonra İsrail prezidenti partiya liderləri ilə məsləhətləşir və parlament çoxluğunu formalaşdırmaq ehtimalı ən yüksək olan siyasətçiyə hökuməti qurmağı tapşırır. Heç bir partiya Knessetdə təkbaşına çoxluq əldə etməyib; buna görə koalisiya qurmaq İsrail siyasətində istisna deyil, adi praktikadır.
Benyamin Netanyahu (“Likud”)
“The New York Times”ın profil yazısına görə, siyasi böhranlara, koalisiyaların dağılmasına və təkrar seçkilərə baxmayaraq, Netanyahu İsrailin sağ düşərgəsində əsas fiqur olaraq qalır. Beynəlxalq hüquq və siyasət üzrə “Steptoe” şirkətinin strateji təhlilində o, “ölkənin ən təcrübəli siyasi operatoru” kimi təsvir edilərək, uzanan münaqişə və təhlükəsizlik narahatlıqlarının onun mövqeyini gücləndirdiyi qeyd olunub.
Netanyahunun tərəfdarları onun müharibə dövründəki təcrübəsini, beynəlxalq liderlərlə münasibətlərini, təhlükəsizliyə yönəlmiş rəhbərlik nüfuzunu və “Likud” ilə hakim düşərgə üzərində təşkilati nəzarətini vurğulayırlar. Tənqidçiləri isə davam edən korrupsiya məhkəmə proseslərinə, oktyabrın 7-dəki uğursuzluqlarla bağlı ictimai narazılığa, uzun sürən siyasi qeyri-sabitlikdən yorğunluğa və demokratik institutlar qarşısında hesabatlılıqla bağlı narahatlıqlara diqqət çəkirlər.
“Arab Center Washington DC” analitiklərinin fikrincə, Netanyahunun siyasi gücü uğursuzluqlardan sonra da mövqeyini qorumaq bacarığıdır. Onun mütləq qələbə qazanması vacib olmaya bilər: rəqiblərinin hökumət qurmasının qarşısını almaq hakimiyyətdə qalması üçün yetərli ola bilər.
Qadi Ayzenkot (“Yashar”)
“The New Yorker”də dərc olunan geniş profildə keçmiş ordu rəhbərinin təhlükəsizlik sistemindən çıxaraq Netanyahunun ən ciddi rəqibinə çevrilməsi təsvir edilib. “The Jerusalem Post”un topladığı son sorğu ortalamalarında “Yashar” “Likud”dan az fərqlə öndədir: Ayzenkotun partiyasının 21–22, Netanyahunun partiyasının isə 19–21 mandat qazanacağı proqnozlaşdırılır.
Ayzenkotun üstünlükləri arasında onillikləri əhatə edən hərbi təcrübəsi, milli təhlükəsizlik sahəsində etibarlılığı, mərkəzçi və mülayim sağçı seçicilərə müraciət etməsi, eləcə də ideologiyadan çox praqmatizmlə əlaqələndirilməsi göstərilir. Onun üçün əsas məsələ sorğularda lider olmaq deyil, seçkidən sonra hökumət koalisiyası qura bilməkdir.
Naftali Bennett və Yair Lapid (“Together”)
Keçmiş baş nazirlər Naftali Bennett və Yair Lapid seçkidə “Together” adlı birgə siyahı ilə iştirak edirlər. “Britannica”nın məlumatına görə, ittifaq Netanyahunun əleyhinə olan partiyaların parçalanmasının qarşısını almağı və 2021-ci ildə onu müvəqqəti olaraq hakimiyyətdən uzaqlaşdıran geniş koalisiya modelini yenidən yaratmağı hədəfləyir.
“Together” sorğularda hazırda “Yashar” və “Likud”dan geridə qalsa da, mandatları alternativ hökumətin qurulması üçün vacib ola bilər. Bennett və Lapid təcrübələrini və siyasi fikir ayrılıqlarını aradan qaldırmaq bacarıqlarını önə çəkir, dövlət institutlarına ictimai inamı bərpa etməyi vəd edirlər.
Yair Qolan (“The Democrats”)
“The Democrats” lideri müxalifətin mərkəz-sol qanadını təmsil edir. “The Jerusalem Post”un yazdığına görə, Qolan korrupsiyaya qarşı tədbirləri, məhkəmə sisteminin müstəqilliyini və siyasi hesabatlılığı təşviq edir, eyni zamanda keçmiş ordu komandirinin müavini kimi təhlükəsizlik sahəsindəki təcrübəsini vurğulayır.
“Middle East Eye” qeyd edir ki, oktyabrın 7-dəki fəaliyyəti Qolanın ölkə üzrə tanınmasını artırıb və bir çox seçici arasında nüfuzunu gücləndirib. Partiyasının təxminən 9 mandat qazanacağı gözlənilir və o, müxalifət koalisiyasında mühüm rol oynaya bilər.
Koalisiya danışıqlarında həlledici ola biləcək partiyalar
Avigdor Liberman (“Yisrael Beiteinu”)
Keçmiş xarici işlər naziri, müdafiə naziri və baş nazirin müavini olmuş Avigdor Liberman İsrail siyasətinin təcrübəli fiqurlarındandır. Sorğular onun partiyasının təxminən 8 mandat qazanacağını göstərir. İsrail Siyasət Forumunun analitikləri ultraortodoks israillilər üçün məcburi hərbi xidmət məsələsində Libermanın sərt mövqeyinə görə onu koalisiya danışıqlarının əsas iştirakçılarından biri hesab edirlər. O, yaxın rəqabətli seçkilərdə tez-tez həlledici rol oynayıb.
Bezalel Smotriç (“Religious Zionism Party”)
Maliyyə naziri Bezalel Smotriç “Religious Zionism Party”yə rəhbərlik edir və Netanyahunun dini-millətçi sağdakı əsas müttəfiqlərindən sayılır. Son sorğular partiyanın əvvəlki seçkilərlə müqayisədə zəiflədiyini göstərsə də, nəticəsi Netanyahunun parlament çoxluğu əldə etmək imkanlarına təsir edə bilər.
Smotriç təhlükəsizlik, yaşayış məntəqələri siyasəti və dini-millətçi mövzularla bağlı kampaniya aparır. Bununla yanaşı, Bennettin ittifaqı və digər sağ partiyalarla rəqabət aparır. Seçki baryeri 3,25 faiz olduğundan, Knessetə düşmək həm onun siyasi gələcəyi, həm də Netanyahunun hakimiyyətdə qalmaq ümidləri üçün əhəmiyyətlidir.
Arye Deri (“Shas”)
Ultraortodoks sefard partiyası “Shas”ın uzun müddətdir lideri olan Arye Deri onilliklərdir İsrail siyasətində tanınmış fiqurdur. Keçmiş daxili işlər və iqtisadiyyat naziri olan Deri koalisiya danışıqlarında təcrübəlidir; partiyasının təxminən 7–8 mandat qazanacağı gözlənilir.
“The Jerusalem Post”a görə, Deri hərbi xidmətlə bağlı qanunvericiliyin gələcək hökumətə qoşulmaq üçün əsas şərtlərdən biri olacağını bildirib. Bu tələb daha geniş hərbi çağırış istəyən partiyalarla danışıqları çətinləşdirə bilər.
Yaakov Aşer (“United Torah Judaism”)
Təcrübəli deputat Yaakov Aşer ultraortodoks ittifaqı olan “United Torah Judaism”in (UTJ) tanınmış nümayəndəsidir. Partiya yeni hökumətin formalaşdırılmasında həlledici rol oynaya bilər. UTJ İsrailin koalisiya siyasətində uzun müddətdir iştirak edir və xüsusilə dini və sosial siyasət üzrə danışıqlarda parlamentdəki çəkisindən daha böyük təsir göstərib.
“Shas” kimi, bu ittifaq da ultraortodoks dini tələbələr üçün hərbi xidmətdən azad edilməni əsas siyasi tələb sayır. Əsas düşərgələrin heç biri sorğularda çoxluğa yaxın olmadığından, Aşer və UTJ-nin digər liderləri çağırış qanunvericiliyi və gələcək koalisiya sazişinin şərtləri üzrə danışıqlarda əhəmiyyətli təsirə malik ola bilərlər.
Mənsur Abbas (“Ra’am”)
İslamçı ərəb partiyası “Ra’am”ın lideri Mənsur Abbas 2019-cu ildən Knessetin üzvüdür. 2021-ci ildə “Ra’am” müstəqil ərəb partiyaları arasında İsrailin hakim koalisiyasına qoşulan ilk partiya olub və Bennett-Lapid hökumətinin fəaliyyətini davam etdirməsinə kömək edib.
“Arab Center Washington, D.C.” təhlilinə görə, koalisiya qurmaq üçün yaranan siyasi mənzərə ərəb partiyalarının yenidən qüvvələr balansını müəyyən edə biləcəyini göstərir. Abbasın partiyasının təxminən 5, ərəb partiyalarının isə birlikdə təxminən 13 mandat qazanacağı gözlənilir. Müxalifət liderlərinin ərəb partiyalarının dəstəyinə arxalanmağa hazır olub-olmaması kampaniyanın açıq qalan əsas suallarındandır.
İtamar Ben-Qvir (“Otzma Yehudit”)
Milli təhlükəsizlik naziri İtamar Ben-Qvir ifrat sağçı “Otzma Yehudit” partiyasına rəhbərlik edir və Netanyahunun güclü, lakin bəzən mübahisə doğuran müttəfiqidir. Partiyasının təxminən 8 mandat qazanacağı gözlənilir və bu, yeni sağ hökumətin qurulmasında vacib ola bilər.
Ben-Qvirin təhlükəsizlik və hüquq-mühafizə sahəsində sərt mövqeləri sağçı seçicilər arasında dəstək qazandırır; bununla belə, onunla “Likud” arasında vaxtaşırı gərginlik yaranır. Baş nazir postu uğrunda mübarizə aparacağı gözlənilməsə də, Ben-Qvir Netanyahunun hökumət çoxluğu yaratmaq cəhdində həlledici fiqura çevrilə bilər.
